Tehlikeli Madde Taşıyan Araçların Azami Hızı ve Takip Mesafesi

Tehlikeli madde taşıyan araçların azami hızı, Türkiye’de Karayolları Trafik Yönetmeliği’nin 100. maddesindeki hız tablosunda ayrı bir satır olarak düzenlenir ve diğer ağır vasıtalara göre belirgin biçimde düşüktür. ADR kapsamında yük taşıyan bir kamyon ya da tanker için hız sınırı, takip mesafesi, tünel geçişi ve park kuralları birlikte düşünülmesi gereken bir güvenlik paketidir. Bu rehberde yol türüne göre hız limitlerini, 50 metrelik takip mesafesi kuralını, tünel kısıtlama kodlarını, “tehlikeli madde taşıyan taşıt giremez” levhasını, park ve mola düzenini, araçta bulunması gereken ekipmanı ve ihlallerin sonuçlarını mevzuat metnine dayanarak anlatıyoruz.

Tehlikeli Madde Taşıyan Araçların Azami Hızı Kaç Km/s?

Yönetmelikteki tabloya göre tehlikeli madde taşıyan araçlar, belgelerinde aksine bir hüküm yoksa yerleşim yeri içinde saatte 30 km, şehirlerarası çift yönlü karayolunda 50 km, bölünmüş yolda 60 km ve otoyolda 70 km ile sınırlıdır. Bu değerler, aynı yol türünde kamyon ve çekiciler için öngörülen limitlerin oldukça altındadır. Aradaki farkın nedeni, yükün kaza anında yarattığı ikincil tehlikedir: yangın, patlama, zehirli buhar ya da çevre kirliliği.

Tablodaki değerler 17 Nisan 2015 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle bugünkü halini almıştır. Güncel metin Karayolları Trafik Yönetmeliği sayfasından okunabilir. Aşağıdaki tabloda tehlikeli madde satırı, karşılaştırma için kamyon ve çekici satırıyla yan yana verilmiştir.

Yol türü	Tehlikeli madde taşıyan araç	Kamyon ve çekici (N2-N3)
Yerleşim yeri içi	30 km/s	50 km/s
Şehirlerarası çift yönlü karayolu	50 km/s	80 km/s
Şehirlerarası bölünmüş yol	60 km/s	85 km/s
Otoyol	70 km/s	90 km/s

Tehlikeli madde taşıyan araçların azami hızı bir üst sınırdır; yol, hava ve trafik koşulları daha düşük bir hızı gerektiriyorsa sürücü hızını buna göre ayarlamak zorundadır. Aynı yönetmelik, zorunlu haller dışında şehirlerarası yollarda 15 km/s, otoyollarda ise 40 km/s asgari hız da öngörür.

Yol türüne göre azami hız ve gereken takip mesafesi aşağıdaki göstergede karşılaştırılabilir.

Hız Sınırları Hangi Durumlarda Değişir?

Tehlikeli madde satırındaki limitler her durumda sabit değildir; araç boşsa, yolda farklı bir işaret varsa ya da aracın belgelerinde özel bir hüküm bulunuyorsa uygulanacak hız değişebilir. Sahada en çok karışıklık yaratan durumlar şunlardır:

• Boş araç: Tehlikeli madde taşımaya mahsus olup boş olarak trafiğe çıkan araçlar, kendi sınıfına giren araçlara ait hızla sürülebilir.
• Belgelerde aksine hüküm: Tablo satırı “belgelerinde aksine bir hüküm yoksa” kaydıyla uygulanır; araç belgesinde daha düşük bir sınır yazıyorsa o sınır esas alınır.
• Trafik işaretleri: Tablo, aksine bir işaret bulunmadıkça geçerlidir. Yol üzerindeki hız levhası daha düşük bir değer gösteriyorsa levhaya uyulur.
• Römork: Römorklu araçlar için öngörülen 10 km/s’lik genel indirim hükmünde tehlikeli madde taşıyan araçlar parantez içinde ayrıca belirtilir; bu araçlar için tablodaki kendi satırı esas alınır.

Boş araç istisnası yalnızca gerçekten boş ve kuralına göre işlemleri tamamlanmış araçlar için anlam taşır. Temizlenmemiş boş bir tanker hâlâ kalıntı taşıdığından ADR açısından boş sayılmaz ve işaretlemesi de buna göre sürdürülür. Levha ve plakaların boşaltma sonrası nasıl yönetileceği turuncu plaka ve ADR tehlike etiketleri yazımızda ayrıntılı anlatılmıştır.

Takip Mesafesi Kuralı: En Az 50 Metre

Tehlikeli madde taşıyan araç sürücüleri, yerleşim birimleri dışındaki karayollarında önlerindeki araçları en az 50 metre mesafeden takip etmek zorundadır. Bu hüküm Karayolları Trafik Yönetmeliği’nin araçlar arasındaki mesafeyi düzenleyen 107. maddesinde ve tehlikeli maddelerin taşınmasına ilişkin 132. maddesinde ayrı ayrı yer alır.

Genel kural ise tüm araçlar için geçerlidir: takip mesafesi, aracın saatteki hızının en az yarısı kadar metre olmalıdır ya da takip eden aracın 2 saniyede kat edeceği yol kadar olabilir. Örneğin otoyolda 70 km/s ile giden bir tanker için genel formül 35 metre verir; ancak tehlikeli madde hükmü nedeniyle yerleşim yeri dışında bu mesafe 50 metrenin altına düşemez. Islak zemin, sis ya da yokuş aşağı inişte fren mesafesi uzadığı için pratikte bundan daha geniş bir boşluk bırakmak gerekir.

Yüklü bir tankerin fren mesafesi, aynı hızdaki boş araca göre daha uzundur ve sıvı yükün tank içindeki hareketi aracın dengesini etkileyebilir. Takip mesafesi kuralı bir formaliteden çok, ani fren gerektiren bir durumda zincirleme kazanın önüne geçen temel güvenlik payıdır.

Duraklama ve Konvoy Halinde Mesafe

Yönetmeliğin 132. maddesi, tehlikeli madde taşıyan araçların duraklama halinde aralarında 20 metrelik mesafe bulundurmasını da ister. Bu kural özellikle dolum tesisleri önünde, sınır kapılarında, liman girişlerinde ve mola yerlerinde birden fazla tankerin yan yana ya da arka arkaya beklediği durumlarda önem kazanır.

Kol veya grup halinde seyreden araçlar için de ayrı bir hüküm vardır: konvoydaki araçlar arasında, sollamak isteyen araçların gerektiğinde güvenle girebileceği kadar açıklık bırakılmalıdır. Aynı güzergâhta birden fazla tanker gönderen işletmelerin sevkiyat planlamasında bu mesafeleri de dikkate alması, sahadaki uygulamayı sürücünün inisiyatifine bırakmamak açısından yararlıdır.

Tünel Kısıtlama Kodları ve Tünel Kategorileri

Tünel kısıtlama kodu, bir tehlikeli yükün hangi kategorideki karayolu tünellerinden geçemeyeceğini gösteren ve ADR Tablo A’nın 15. sütununda her UN numarası için verilen harf kodudur. ADR Bölüm 8.6’ya göre tüneller, tehlike düzeyine göre A’dan E’ye kadar beş kategoriye ayrılır. A kategorisinde tehlikeli mal taşıyan araçlar için kısıtlama yoktur; E kategorisi ise en kısıtlayıcı olandır.

Kod, taşıma evrakında parantez içinde büyük harflerle yazılır; örneğin (D/E) ya da (C/D). Eğik çizgili kodlarda ilk harf tankla taşımaya, ikinci harf diğer taşımalara uygulanır. (D/E) kodlu bir yük tankla taşınıyorsa D ve E kategorisindeki tünellere giremez; ambalajlı taşınıyorsa yalnızca E kategorisi yasaktır. Araçta farklı kodlara sahip birden fazla yük varsa, en kısıtlayıcı kod tüm yük için geçerli olur. Kodun doğru okunabilmesi için önce yükün UN numarasının doğru belirlenmesi gerekir; bu konuda UN numarası nedir ve nasıl sorgulanır yazımız yol gösterir.

Türkiye’de karayolu tünellerinin ADR’ye uygun kategorilere ayrılması ve işaretlenmesi, Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik’in 29. maddesi uyarınca Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından belirlenir. Güzergâh planlanırken, geçilecek tünelin kategorisi ve Boğaz köprüleri gibi özel geçişlere ilişkin güncel uygulama ilgili idareden teyit edilmelidir.

“Tehlikeli Madde Taşıyan Taşıt Giremez” Levhası

“Tehlikeli madde taşıyan taşıt giremez” levhası, trafik tanzim işaretleri grubunda yer alan ve tehlikeli yük taşıyan araçların levhanın bulunduğu yola, köprüye, tünele ya da bölgeye girişini yasaklayan bir işarettir. Türkiye’deki trafik işaretleri sisteminde TT-16b koduyla bilinir ve yasaklayıcı işaretler gibi sürücünün uymakla yükümlü olduğu tanzim levhalarındandır.

Bu levhanın bulunduğu yere, taşınan maddenin miktarı ya da türü ne olursa olsun tehlikeli madde yüklü araçla girilmez. Tünel girişlerinde ADR’nin öngördüğü B, C, D veya E harfli ek panellerle birlikte kullanılan işaretler ise yalnızca ilgili tünel kısıtlama koduna sahip yüklerin geçişini yasaklar. Yani harfsiz levha genel bir yasak, harfli ek paneli olan levha kategoriye bağlı bir kısıtlama anlamına gelir.

Park, Mola ve Aracın Gözetimi

Tehlikeli madde yüklü bir araç park halindeyken el freni çekili olmalı ve Karayolları Trafik Yönetmeliği’ne göre parketme ya da duraklama sırasında sürücünün, bir hizmetlinin veya bir bekçinin gözetiminde bulundurulmalıdır. ADR 8.3.7 de el freni çekilmeden park etmeyi yasaklar; frenleme mekanizması olmayan römorkların hareketi tekerlek takozuyla engellenir.

Bazı maddeler için ADR 8.4 daha sıkı bir gözetim düzeni öngörür. Tablo A’nın 19. sütununda belirtilen özel hükümlerin yer aldığı patlayıcılar ve belirli yüksek riskli maddeler, öngörülen miktarların üzerinde taşınıyorsa araç ya sürekli gözetim altında tutulur ya da güvenli bir depo veya tesis alanında bekletilir. Bu imkânlar yoksa ADR’nin sıraladığı park alanı seçenekleri, öncelik sırasına göre kullanılır.

Mola planlamasında dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar şöyledir:

1. Park yeri, yerleşim alanlarından ve kalabalık noktalardan mümkün olduğunca uzak seçilmelidir.
2. Araç park halindeyken el freni çekilmeli, gerekiyorsa takoz kullanılmalıdır.
3. Yükün türüne göre gözetim zorunluluğu olup olmadığı yola çıkmadan önce kontrol edilmelidir.
4. Duraklama halinde diğer tehlikeli madde araçlarıyla aradaki 20 metrelik mesafe korunmalıdır.
5. Araç çevresinde sigara içilmesine ve açık alev kullanılmasına izin verilmemelidir.

Araçta Bulunması Gereken Ekipman

ADR 8.1.5’e göre tehlikeli mal taşıyan her taşıma ünitesinde genel ve kişisel koruyucu ekipman bulunmalıdır. Ekipman, yüklü malların tehlike etiketi numarasına göre seçilir. Her araçta en az şunlar yer alır: tekerlek çapına ve araç kütlesine uygun en az bir takoz, iki adet dikilebilir uyarı işareti ve göz durulama sıvısı. Araç ekibinin her üyesi için ise bir ikaz yeleği, uygun portatif aydınlatma aparatı, bir çift koruyucu eldiven ve göz koruyucu donanım bulunur.

Bazı sınıflar için ek ekipman gerekir. Tehlike etiketi 2.3 veya 6.1 olan yüklerde ekibin her üyesi için acil durum maskesi taşınır. Etiket numarası 3, 4.1, 4.3, 8 veya 9 olan katı ve sıvılar için ise kürek, kanalizasyon örtüsü ve toplama kabı zorunludur. Göz durulama sıvısı, etiket numarası 1 ve 2 grubundaki yüklerde aranmaz.

Yangın söndürücüler için ADR 8.1.4 taşıma ünitesinin izin verilen azami kütlesine göre asgari kapasite belirler. Tüm sınıflarda en az iki söndürücü bulunur ve bunlardan biri motor veya sürücü kabini yangınına uygun, en az 2 kg kapasiteli olmalıdır.

Azami kütle	Asgari toplam kapasite	Ek söndürücülerden en az birinin kapasitesi
3,5 ton ve altı	4 kg	2 kg
3,5 ton üzeri, 7,5 ton ve altı	8 kg	6 kg
7,5 ton üzeri	12 kg	6 kg

Kapasiteler kuru toz ya da eşdeğer söndürme maddesi içindir. Söndürücüler, kullanılmadıklarını doğrulayan bir mühür taşımalı ve bakım tarihleri takip edilmelidir.

Sürücünün Yanında Bulunması Gereken Belgeler

Sürücü kabininde en az ADR 5.4.1’e göre düzenlenmiş taşıma evrakı, ADR 5.4.3’teki yazılı talimat ve araç ekibinin her üyesi için fotoğraflı resmi kimlik belgesi bulunmalıdır. Gerekli olduğu durumlarda ADR/taşıt uygunluk belgesi ve sürücünün tehlikeli madde eğitim sertifikası da kabinde tutulur.

Türkiye’de bu eğitim sertifikası SRC5 olarak bilinir ve taşınan maddenin sınıfına ya da taşıma şekline uygun olmalıdır. Temel ve tank eğitimi arasındaki fark, geçerlilik süresi ve yenileme koşulları SRC5 belgesi nedir, kimler almalı yazımızda ele alınmıştır. Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik’in 23. maddesi de sürücüden, karayolunun kullanımına ilişkin yasak ve sınırlamalara uymasını açıkça ister; hız ve tünel kuralları bu yükümlülüğün doğrudan parçasıdır.

Kural İhlallerinde Yaptırımlar

Hız sınırını aşma ya da takip mesafesine uymama gibi ihlaller Karayolları Trafik Kanunu kapsamında idari para cezası ve ceza puanıyla sonuçlanabilir. Tehlikeli madde mevzuatına aykırılıklar ise Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik’in 36. maddesi uyarınca, ihlalin türüne ve sorumlu tarafa göre ayrıca idari para cezasına konu olur.

Ceza tutarları mevzuat değişiklikleri ve yıllık güncellemelerle değiştiği için burada rakam verilmemiştir; güncel tutarlar resmi kaynaklardan ve Emniyet Genel Müdürlüğü Trafik Başkanlığı duyurularından kontrol edilmelidir. Yaptırımın sürücüyle sınırlı kalmadığını da hatırlatmak gerekir: yol kenarı denetiminde tespit edilen bir eksiklik, gönderen, yükleyen ya da taşımacı gibi zincirdeki diğer tarafların yükümlülüklerini de gündeme getirebilir. Tarafların görev dağılımı tehlikeli madde taşımacılığında sorumluluklar yazımızda anlatılmıştır.

Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Yöntem

Sahadaki ihlallerin büyük kısmı kural bilinmediği için değil, genel ağır vasıta alışkanlıkları tehlikeli madde taşımasına aynen taşındığı için ortaya çıkar. En sık karşılaşılan hatalar ve doğru uygulamalar şunlardır:

• Kamyon limitiyle sürmek: Otoyolda 90 km/s kamyon limitine göre hareket etmek yaygın bir hatadır; tehlikeli madde yüklü araç için otoyol sınırı 70 km/s’tir.
• Boş aracı yüklü saymak ya da tersi: Temizlenmemiş boş tanker ADR açısından hâlâ tehlikeli madde taşır; boş araç hız istisnası yalnızca gerçekten boş araçlar için düşünülmelidir.
• Takip mesafesini 2 saniye kuralıyla sınırlamak: Yerleşim yeri dışında 50 metrenin altına inilemez.
• Tünel kodunu evrakta okumamak: Navigasyon uygulamaları tünel kategorisini her zaman göstermez; güzergâh, evraktaki kod dikkate alınarak önceden belirlenmelidir.
• Yangın söndürücü sayısına bakıp kapasiteyi atlamak: Toplam kapasite ve ek söndürücünün asgari kapasitesi araç kütlesine göre ayrıca kontrol edilmelidir.

Ezbere Kural Bilgisi ile Sistemli Sürücü Yönetimi Arasındaki Fark

Genel uygulamada tehlikeli madde taşıyan araçların azami hızı ve takip mesafesi kuralları sürücünün SRC5 eğitiminde öğrendikleriyle sınırlı kalır ve sahadaki uygulama kişiden kişiye değişir. Bu yaklaşımda araç takip sistemindeki hız verisi çoğu zaman yalnızca bir kaza ya da ceza sonrasında incelenir.

Sistemli yaklaşımda ise her sevkiyat için yükün tünel kodu, güzergâh üzerindeki kısıtlamalar ve mola noktaları önceden yazılı hale getirilir. Araç takip verileri düzenli aralıklarla tehlikeli madde hız limitlerine göre raporlanır, ekipman kontrol listesi her sefer öncesinde doldurulur ve tespit edilen sapmalar sürücü eğitim planına geri beslenir. Aradaki fark, kuralın bilinmesiyle kuralın işletme düzeyinde izlenebilir hale getirilmesi arasındaki farktır.

Sürücü ve Filo Yönetiminde TMGD’nin Rolü

Tehlikeli madde güvenlik danışmanı, hız ve takip mesafesi kurallarının işletmede uygulanmasını denetim, eğitim ve kayıt üçgeninde izler. Güzergâh ve tünel değerlendirmesi, araç ekipman kontrolleri, sürücü eğitim kayıtları ve kaza ya da olay sonrası inceleme, danışmanın yıllık faaliyet planında yer alan başlıklardır.

Ekibimizin akademik ve saha birikimi, Türkiye’nin ilk ADR tezini hazırlayan ve Bakanlık lisanslı TMGD olarak eğitim veren Dr. Ümit Seçkin tarafından yönlendirilir. Filo büyüklüğüne ve taşınan madde gruplarına göre hazırlanan uygulama planı, kuralları sürücünün hafızasına bırakmadan işletme sistemine yerleştirmeyi amaçlar.

Hız ve takip mesafesi kuralları denetimde yalnız sürücüyü değil; gönderen, yükleyen ve taşımacı firmayı da ilgilendirir. Araç donanımı, sürücünün SRC5 belgesi ve taşıma evrakı bir bütün olarak incelenir. Bu yükümlülükleri düzenli izlemek isteyen işletmeler için tehlikeli madde güvenlik danışmanlığı hizmetimizde araç, evrak ve sürücü kontrolleri periyodik ziyaretlerle ele alınır; taşımacılık firmalarına özel kapsam tehlikeli madde taşımacılığı danışmanlığı sayfasında anlatılıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Tehlikeli madde taşıyan araçlar şehir içinde en fazla kaç km hızla gidebilir?

Karayolları Trafik Yönetmeliği’nin 100. maddesine göre belgelerinde aksine bir hüküm yoksa yerleşim yeri içinde azami hız saatte 30 km’dir. Yolda daha düşük bir hız levhası varsa levhaya uyulur.

Tehlikeli madde taşıyan araçların otoyoldaki hız sınırı nedir?

Otoyolda azami hız saatte 70 km’dir. Şehirlerarası bölünmüş yolda 60 km, çift yönlü karayolunda ise 50 km uygulanır.

Tehlikeli madde taşıyan araçlarda takip mesafesi kaç metredir?

Yerleşim birimleri dışındaki karayollarında önde giden araç en az 50 metre mesafeden takip edilmelidir. Duraklama halinde tehlikeli madde taşıyan araçlar arasında 20 metrelik mesafe bulundurulur.

Boş tanker hangi hız sınırına tabidir?

Tehlikeli madde taşımaya mahsus olup boş olarak trafiğe çıkan araçlar kendi sınıfına giren araçların hızıyla sürülebilir. Temizlenmemiş ve kalıntı içeren tanker ise ADR açısından boş sayılmaz.

Tünel kısıtlama kodu nereden öğrenilir?

Kod, ADR Tablo A’nın 15. sütununda her UN numarası için verilir ve taşıma evrakında parantez içinde büyük harflerle yazılır. Araçta farklı kodlu yükler varsa en kısıtlayıcı kod tüm yük için geçerlidir.

Tehlikeli madde taşıyan taşıt giremez levhası ne anlama gelir?

TT-16b koduyla bilinen bu levha, tehlikeli madde yüklü araçların levhanın bulunduğu yola, köprüye veya tünele girişini yasaklar. Harfli ek paneli olan tünel levhaları ise yalnızca ilgili tünel kodundaki yükleri kısıtlar.

Tehlikeli madde taşıyan araçta kaç yangın söndürücü bulunmalıdır?

ADR 8.1.4’e göre en az iki söndürücü bulunur. Toplam kapasite araç kütlesine göre 4, 8 veya 12 kg kuru toz olarak belirlenir.

Hız ihlalinde yalnızca sürücü mü sorumludur?

Trafik cezası sürücüye uygulanır; ancak denetimde tespit edilen ekipman, evrak veya işaretleme eksiklikleri taşımacı ve gönderen gibi diğer tarafların yükümlülüklerini de gündeme getirebilir.