Tehlikeli Madde Sözlüğü: ADR ve TMGD Terimleri A’dan Z’ye

Tehlikeli madde sözlüğü, ADR başta olmak üzere tehlikeli madde taşımacılığında kullanılan kısaltma ve kavramları tek sayfada, sade Türkçeyle açıklamak için hazırlandı. Sevkiyat evrakında, güvenlik bilgi formunda ya da denetim raporunda karşılaşılan bir terimin ne anlama geldiğini hızlıca bulmak isteyen işletme yetkilileri, lojistik çalışanları, sürücüler ve TMGD adayları için bir başvuru kaynağıdır. Terimler harf gruplarına göre sıralanmıştır; tanımlar yürürlükteki ADR metni ve Türkiye’deki ilgili yönetmelikler esas alınarak kısa tutulmuş, ayrıntı gerektiren başlıklarda sitemizdeki rehberlere bağlantı verilmiştir.

Tehlikeli Madde Sözlüğü Nasıl Kullanılır?

Sözlük, her terimi bir ya da üç cümlelik bir tanımla verir ve terimleri Türk alfabesine göre harf gruplarında toplar. Kısaltmalar (ADR, IBC, TMFB gibi) yaygın kullanıldıkları biçimiyle sıralanmış, açık adları tanımın içinde verilmiştir. Aynı kavramın İngilizce karşılığı sahada sık kullanılıyorsa parantez içinde belirtilmiştir.

Tanımlar genel bilgilendirme amaçlıdır; bir ürünün sınıflandırılması veya bir muafiyetin uygulanması gibi kararlarda yürürlükteki mevzuat metni ve ürünün kendi verileri esas alınmalıdır. ADR iki yılda bir güncellendiği için bazı ayrıntılar yeni sürümlerde değişebilir.

A

ADR

Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Avrupa Anlaşması’nın kısaltmasıdır. Sınıflandırmadan ambalaja, etiketten araç donanımına kadar karayolu taşımacılığının teknik kurallarını içerir ve ekleri iki yılda bir güncellenir. Sınıf yapısı tehlikeli madde sınıfları rehberimizde anlatılmıştır.

ADR Uygunluk Belgesi

Tanker ve belirli tehlikeli madde taşıtlarının ADR’nin 9. bölümündeki teknik şartları karşıladığını gösteren belgedir. Türkiye’deki karayolu yönetmeliğine göre geçerlilik süresi en fazla bir yıldır.

Aerosol

Sıkıştırılmış, sıvılaştırılmış veya çözünmüş gaz içeren, tekrar doldurulamayan ve püskürtme valfiyle donatılmış kaptır. Deodorant, sprey boya ve böcek ilacı gibi ürünler UN 1950 kaydıyla Sınıf 2’de yer alır.

Alevlenme noktası (parlama noktası)

Bir sıvının buharlarının havayla alevlenebilir karışım oluşturduğu en düşük sıcaklıktır. Sınıf 3 alevlenir sıvıların sınıflandırılmasında ve ambalaj grubunun belirlenmesinde temel ölçüttür.

Alıcı

Taşıma sözleşmesinde yükün alıcısı olarak belirtilen kişi ya da işletmedir. Sözleşme yoksa varış noktasında tehlikeli maddenin idaresini üstlenen işletme alıcı sayılır.

Ambalaj

Tehlikeli maddeyi içine alan ve taşıma sırasında korunmasını sağlayan kap ile bileşenlerinin tümüdür. Varil, bidon, kutu ve torba en yaygın ambalaj tipleridir.

Ambalaj grubu

Maddelerin tehlike derecesine göre ayrıldığı gruptur: I yüksek, II orta, III düşük tehlikeyi ifade eder. Ambalajın dayanım seviyesi ve bazı muafiyetler bu gruba göre belirlenir.

Ambalaj talimatı

Bir maddenin hangi ambalaj tipleriyle taşınabileceğini gösteren ve P, IBC veya LP harfleriyle başlayan kodlardır. Hangi talimatın geçerli olduğu ADR Tablo A’da maddenin satırında yazar.

Aşındırıcı madde

Deri dokusuna veya metallere temas ettiğinde kimyasal etkiyle zarar veren maddelerdir ve Sınıf 8’i oluşturur. Akü asidi, sodyum hidroksit ve pek çok endüstriyel temizlik kimyasalı bu gruptadır.

Araç tipleri (EX/II, EX/III, FL, AT)

ADR’de belirli yükleri taşıyacak araçlar için tanımlanan onay tipleridir. EX tipleri patlayıcılar, FL tipi alevlenir sıvı ve gaz taşıyan tanklı araçlar, AT tipi ise diğer tanklı araçlar için kullanılır.

B

Batarya aracı

Birbirine bir manifoldla bağlanmış ve araca kalıcı olarak monte edilmiş tüpler, tüp demetleri veya tanklardan oluşan gaz taşıma aracıdır.

BM Test ve Kriterler El Kitabı

Maddelerin tehlike sınıflarına atanmasında kullanılan test yöntemlerini ve kriterlerini içeren Birleşmiş Milletler yayınıdır. Lityum pillerin taşıma testleri bu kitabın III. kısmındaki 38.3 alt bölümünde yer alır.

Boşaltan

Tehlikeli madde yüklü konteyneri, tank konteyneri veya portatif tankı araçtan indiren ya da paketli yükü araçtan boşaltan işletmedir. Tanktan madde tahliye eden işletme de bu kapsamdadır.

Bulaşıcı madde

İnsan veya hayvanlarda hastalığa yol açabilecek patojenleri içerdiği bilinen ya da içerdiğinden şüphelenilen maddelerdir ve Sınıf 6.2 altında yer alır. Hastane ve laboratuvar numuneleri tipik örneklerdir.

Büyük ambalaj

Mekanik elleçleme için tasarlanmış, iç ambalajları veya nesneleri içeren bir dış ambalajdır. ADR’ye göre net kütlesi 400 kg’ı ya da hacmi 450 litreyi aşar, fakat toplam hacmi 3 m³’ü geçmez.

C – Ç

Çevre için tehlikeli madde

Suda yaşayan canlılar için zararlı olan maddelerdir. Asıl sınıf etiketine ek olarak ölü balık ve kuru ağaç sembollü işaretle gösterilir; başka bir sınıfa girmeyenler UN 3077 veya UN 3082 kayıtlarıyla Sınıf 9’da taşınır.

Çok elemanlı gaz konteyneri (MEGC)

Bir manifoldla birbirine bağlanmış ve bir çerçeveye monte edilmiş tüpler, tüp demetleri, basınçlı variller veya gaz tanklarından oluşan taşıma birimidir.

Çok modlu taşıma

Bir sevkiyatın karayolu, denizyolu, demiryolu veya hava yolundan birden fazlasını kullanarak taşınmasıdır. Her bacakta o moda ait düzenleme (ADR, IMDG, RID, IATA-DGR) ayrıca uygulanır.

D

Dış ambalaj

Kombine veya kompozit ambalajda iç ambalajları koruyan en dıştaki katmandır. Emici ve dolgu malzemeleri de dış ambalajın parçası sayılır.

Dökme taşıma

Ambalajsız katı maddelerin veya nesnelerin doğrudan araç, konteyner ya da dökme yük konteyneri içinde taşınmasıdır. Tablo A’da izin verilmeyen maddeler dökme olarak taşınamaz.

Dolduran

Tehlikeli maddeyi tankere, sökülebilir veya portatif tanka, tank konteynere, çok elemanlı gaz konteynerine ya da dökme taşıma için araca veya konteynere dolduran işletmedir.

E

EmS

IMDG Kod kapsamında gemilerde yangın ve dökülme durumlarında uygulanacak acil müdahale çizelgeleridir. Tehlikeli yük beyanında ilgili EmS kodu belirtilir.

Emniyet planı (security planı)

ADR’nin güvenlik bölümünde tanımlanan yüksek sonuçlu tehlikeli malları taşıyan veya bu taşımaya katılan işletmelerin hazırlaması gereken, hırsızlık ve kötüye kullanıma karşı önlemleri içeren plandır.

Etiket (tehlike etiketi)

Paketin üzerine yapıştırılan ve maddenin sınıfını sembol, renk ve sınıf numarasıyla gösteren kare biçimli (köşesine oturtulmuş) işarettir. Yan tehlikeler için de ayrıca etiket kullanılır.

F – G

Faaliyet raporu

TMGD’nin işletmenin bir yıllık tehlikeli madde faaliyetlerini değerlendirdiği yıllık rapordur. ADR’ye göre bu raporlar beş yıl saklanır ve istendiğinde yetkili makama sunulur; hazırlanışı faaliyet raporu rehberimizde anlatılmıştır.

Gaz

Sınıf 2’yi oluşturan ve belirli sıcaklık ve basınç koşullarında tamamen gaz halinde bulunan maddelerdir. Alevlenir gazlar 2.1, alevlenmeyen ve zehirli olmayan gazlar 2.2, zehirli gazlar 2.3 etiketiyle gösterilir.

GBF (Güvenlik Bilgi Formu)

Bir kimyasalın tehlikelerini, güvenli kullanım koşullarını ve acil durum bilgilerini içeren standart belgedir; eski adıyla MSDS olarak da bilinir. Taşıma bilgileri formun 14. bölümünde yer alır.

GHS

Kimyasalların Sınıflandırılması ve Etiketlenmesine İlişkin Küresel Uyumlaştırılmış Sistem’in kısaltmasıdır. Türkiye’de SEA Yönetmeliği, AB’de CLP Tüzüğü bu sistemi uygular.

Gönderen

Kendi adına veya üçüncü bir kişi adına tehlikeli maddeyi sevk eden işletmedir; taşıma sözleşmesi varsa sözleşmede gönderen olarak yazılan taraftır. Doğru sınıflandırma ve taşıma evrakı öncelikle gönderenin sorumluluğundadır.

H – I – İ

IATA-DGR

Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği’nin her yıl yayımladığı Tehlikeli Mallar Düzenlemesi’dir. ICAO Teknik Talimatları’nı esas alır ve havayolu şirketlerinin ek kurallarını da içerir; güncel sürüm bilgisi IATA’nın DGR sayfasında yer alır.

IBC (orta boy dökme yük konteyneri)

Mekanik elleçlemeye uygun, sert veya esnek yapıda taşınabilir ambalajdır; ADR’de hacmi büyük ölçüde 3 m³ ile sınırlandırılmıştır. Sahada “IBC tank” olarak bilinen kafesli plastik konteynerler en yaygın örnektir.

ICAO Teknik Talimatları

Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’nün tehlikeli malların hava yoluyla güvenli taşınmasına ilişkin bağlayıcı kurallarıdır. Ayrıntılar ICAO tehlikeli mallar sayfasından takip edilebilir.

IMDG Kod

Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün tehlikeli yüklerin denizyoluyla taşınmasına ilişkin kod metnidir. Liman ve gemi süreçlerindeki rolü IMDG Kod yazımızda anlatılmıştır.

İç ambalaj

Taşıma için bir dış ambalaja ihtiyaç duyan ambalaj katmanıdır. Şişe, kavanoz ve küçük teneke kutular kombine ambalajın iç ambalajlarına örnektir.

İstisnai miktar (EQ)

Çok küçük miktarlardaki tehlikeli maddelerin basitleştirilmiş kurallarla taşınmasına imkân veren düzenlemedir. Tablo A’da E0 ile E5 arasında kodlarla gösterilir; E0, maddenin bu yolla taşınamayacağı anlamına gelir.

K

Kaza raporu

Tehlikeli madde taşımacılığı sırasında işletmede veya yolda meydana gelen kazaların ardından TMGD tarafından hazırlanan rapordur. Türkiye’deki yönetmelik bu raporu ADR ve RID’deki ilgili hükme atıfla tanımlar.

Kemler kodu

Turuncu plakanın üst satırında yer alan tehlike tanımlama numarasının sektördeki yaygın adıdır. Ayrıntılı açıklaması aşağıda “Tehlike tanımlama numarası” maddesindedir.

Kendiliğinden hızlanan bozunma sıcaklığı (SADT)

Bir maddenin taşıma ambalajı içinde kendiliğinden hızlanan bozunmaya girebileceği en düşük sıcaklıktır. Organik peroksitler ve kendiliğinden tepkimeye giren maddelerde sıcaklık kontrollü taşıma kararı bu değere göre verilir.

Kombine ambalaj

Bir veya daha fazla iç ambalajın bir dış ambalaj içinde sabitlenmesiyle oluşan ambalajdır. Koli içinde şişeler bu yapının tipik örneğidir.

Kompozit ambalaj

Bir dış ambalaj ile iç kabın birbirinden ayrılmayacak şekilde tek bir birim oluşturduğu ambalajdır. Plastik iç kaplı metal kafesli IBC’ler kompozit yapıya örnektir.

Konteyner

Yükün aktarma yapılmadan birden fazla taşıma modunda taşınmasını sağlayan kalıcı taşıma ekipmanıdır. İç hacmi 3 m³’ü aşmayanlar ADR’de küçük konteyner olarak adlandırılır.

Kontrol sıcaklığı

Organik peroksit veya kendiliğinden tepkimeye giren maddenin güvenle taşınabileceği en yüksek sıcaklıktır. Bu değerin aşılması acil durum prosedürlerini gündeme getirir.

Kurtarma ambalajı

Hasarlı, kusurlu veya sızıntı yapan paketlerin ya da dökülen maddelerin geri kazanım veya bertaraf amacıyla taşınması için konulduğu özel ambalajdır.

L – M

Levha (placard)

Araçların, konteynerlerin ve tankların dış yüzeyine takılan büyük boyutlu tehlike etiketidir. Paket etiketlerinin araç ölçeğindeki karşılığıdır.

Lityum pil

Lityum metal veya lityum iyon kimyasına sahip hücre ve bataryaların genel adıdır; taşıma mevzuatında Sınıf 9’da yer alır. Tek başına veya cihazla gönderilmesine göre farklı UN numaralarına atanır; sevkiyat adımları lityum pil gönderim rehberimizde anlatılmıştır.

MSDS

Malzeme güvenlik bilgi formunun İngilizce kısaltmasıdır. Güncel mevzuatta güvenlik bilgi formu (GBF veya SDS) ifadesi kullanılır.

Muafiyet (küçük miktar muafiyeti)

ADR’de taşıma birimi başına belirli miktarların altında kalan yüklerde bazı hükümlerin uygulanmamasını sağlayan düzenlemedir. Farklı taşıma kategorilerindeki yükler katsayılarla çarpılıp toplanır ve sonuç 1.000’i aşmamalıdır.

Mürettebat

Tehlikeli madde taşıyan araçta bulunan sürücü ve varsa sürücü yardımcısıdır. Yazılı talimatlar ve kişisel koruyucu donanım mürettebat için bulundurulur.

N – O – Ö

N.O.S. (başka türlü belirtilmemiş)

Tablo A’da adıyla yer almayan maddeler için kullanılan genel kayıtları ifade eder. Bu kayıtlarla taşımada, uygun sevkiyat adına maddenin teknik adının eklenmesi gerekebilir.

Net patlayıcı kütle (NEM)

Bir patlayıcı nesne veya paketteki patlayıcı maddenin, ambalaj ve gövde hariç toplam kütlesidir. Sınıf 1 taşımalarında miktar sınırları bu değer üzerinden hesaplanır.

Oksitleyici madde

Kendisi yanıcı olmasa da oksijen vererek başka maddelerin yanmasına neden olan ya da yanmayı şiddetlendiren maddelerdir ve Sınıf 5.1’i oluşturur. Bazı havuz kimyasalları ve nitratlar bu gruptadır.

Organik peroksit

Isıya, sürtünmeye veya kirlenmeye karşı hassas olabilen, bozunduğunda ısı ve gaz açığa çıkaran organik maddelerdir ve Sınıf 5.2’yi oluşturur. Bir bölümü sıcaklık kontrollü taşınır.

Özel hüküm

Tablo A’da bir maddenin satırında numarayla gösterilen ve o maddeye özgü ek kural, istisna veya kısıtlamayı tanımlayan hükümdür. Lityum pillerde 188, hasarlı pillerde 376 numaralı hükümler bu türün bilinen örnekleridir.

Overpack (üst ambalaj)

Bir veya daha fazla paketin elleçleme ve istif kolaylığı için tek birim halinde toplandığı dış kaptır. Streçlenmiş palet üzerindeki koliler en yaygın örnektir; bazı durumlarda üzerine “OVERPACK” ibaresi yazılır.

P – R

Paket

Ambalaj, büyük ambalaj veya IBC ile içindeki maddenin sevkiyata hazır hale getirilmiş halidir. Paketleme işleminin nihai ürünü olarak etiketleme ve işaretleme bu birim üzerinde yapılır.

Paketleyen

Tehlikeli maddeyi büyük ambalajlar ve IBC’ler dahil çeşitli ambalajlara yerleştiren ve gerektiğinde paketleri taşımaya hazırlayan işletmedir. Doğru ambalaj ve etiket seçimi paketleyenin temel yükümlülüğüdür.

Portatif tank

Karayolu, demiryolu ve denizyolunda kullanılabilen, BM Model Düzenlemeleri’ne göre tasarlanan çok modlu tanktır. ADR’de yapı ve test kuralları 6.7 bölümünde yer alır.

Radyoaktif madde

İyonlaştırıcı radyasyon yayan maddelerdir ve Sınıf 7’yi oluşturur. Taşınmasında ADR’nin yanı sıra nükleer düzenleyici kurumun izin ve bildirim kuralları da uygulanır.

RID

Tehlikeli malların demiryoluyla uluslararası taşınmasına ilişkin yönetmeliktir ve COTIF sözleşmesinin bir ekidir. Metin, OTIF (Uluslararası Demiryolu Taşımacılığı Hükümetlerarası Örgütü) tarafından yayımlanır.

S – Ş

Sabit tank

Bir araca kalıcı olarak bağlı ya da aracın şasisinin parçası olan ve kapasitesi 1.000 litreyi aşan tanktır. Bu tankları taşıyan araçlar tanker (tanklı araç) olarak anılır.

Sevkiyat

Bir gönderenin taşımaya sunduğu paket veya paketlerin ya da tehlikeli madde yükünün bütünüdür. Taşıma evrakı her sevkiyat için düzenlenir.

Sınırlı miktar (LQ)

Küçük iç ambalajlardaki tehlikeli maddelerin, etiket ve evrak yükümlülüklerinin büyük bölümünden muaf olarak taşınmasını sağlayan düzenlemedir. Koşulları sınırlı miktar (LQ) rehberimizde anlatılmıştır.

Sökülebilir tank

Sabit tank, portatif tank veya tank konteyner dışında kalan, araca özel olarak uyarlanmış ve yalnızca bağlantı donanımı sökülerek ayrılabilen tanktır.

SRC5

Türkiye’de tehlikeli madde taşıyan araç sürücüleri için düzenlenen mesleki yeterlilik belgesidir ve ADR sürücü eğitim sertifikasının ulusal karşılığı olarak bilinir. Türleri ve alınma süreci SRC5 belgesi yazımızda yer alır.

T

Tank konteyner

Konteyner tanımını karşılayan, bir gövde ve donanımdan oluşan ve gaz, sıvı, toz veya granül madde taşımak için kullanılan ekipmandır. Gaz taşımak için kullanıldığında kapasitesi 450 litreyi aşar.

Tanker (tanklı araç)

Sıvı, gaz, toz veya granül maddeleri taşımak için yapılmış ve bir veya daha fazla sabit tank içeren araçtır. Bu araçlarda ADR uygunluk belgesi ve periyodik tank muayenesi gerekir.

Taşıma belgesi (taşıma evrakı)

Sevkiyattaki tehlikeli maddenin UN numarasını, uygun sevkiyat adını, sınıfını, ambalaj grubunu, miktarını ve gerekiyorsa tünel kodunu gösteren evraktır. Gönderen tarafından hazırlanır ve araçta bulundurulur.

Taşıma birimi

Römorksuz bir motorlu taşıt ya da motorlu taşıt ile ona bağlı römorktan oluşan kombinasyondur. Miktar sınırları ve işaretleme kuralları çoğunlukla taşıma birimi başına uygulanır.

Taşıma kategorisi

Tablo A’da her maddeye atanan ve 0 ile 4 arasında değişen kategoridir. Küçük miktar muafiyeti hesabında kullanılır; kategori 0’daki maddeler için bu muafiyet uygulanmaz.

Taşımacı

Taşıma işlemini gerçekleştiren işletmedir. Türkiye’de karayolu yönetmeliği bu kavramı ilgili yetki belgesi sahipleri ve tehlikeli madde taşıyan kamu kurumlarıyla tanımlar.

Tehlike tanımlama numarası

Turuncu plakanın üst satırında yer alan, iki veya üç haneli sayıdır; ilk rakam asıl tehlikeyi, sonrakiler ek tehlikeleri gösterir. Önündeki X harfi maddenin suyla tehlikeli tepkimeye girdiğini anlatır; okunuşu turuncu plaka rehberimizde anlatılmıştır.

Tehlikeli atık

Atık listesinde yıldızla işaretli koda sahip ve tehlikeli özelliklerden en az birini taşıyan atıktır. Yola çıktığında ayrıca ADR’ye göre sınıflandırılır; ayrıntılar tehlikeli atık taşımacılığı yazımızdadır.

Tehlikeli madde

Taşıma mevzuatında ADR Tablo A’da listelenen ve taşınması yasak ya da belirli koşullara bağlı madde ve nesnelerdir. İş güvenliği ve çevre mevzuatında aynı ürün farklı kavramlarla ele alınabilir.

Termal kaçak

Bir pil hücresinde üretilen ısının dışarı atılan ısıdan hızlı artması sonucu sıcaklığın kendini besleyerek yükselmesidir. Gaz çıkışı, alev ve komşu hücrelere yayılma ile sonuçlanabilir; lityum pil kurallarının temel gerekçelerinden biridir.

TMFB

Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi’nin kısaltmasıdır; kapsamdaki işletmelerin tehlikeli madde faaliyetlerini yürütebilmesi için Bakanlıktan aldığı belgedir. Kimlerin alması gerektiği TMFB nedir yazımızda anlatılmıştır.

TMGD

Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı’nın kısaltmasıdır; işletmenin tehlikeli madde faaliyetlerinin mevzuata uygun ve güvenli yürütülmesine yardım eden sertifikalı uzmandır. ADR’ye göre sertifika beş yıl geçerlidir; hizmet kapsamı TMGD hizmeti sayfamızdadır.

TMGDK

Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı Kuruluşu’nun kısaltmasıdır. Bünyesinde TMGD istihdam ederek işletmelere danışmanlık hizmeti veren yetkilendirilmiş kuruluşu ifade eder.

Tüp (silindir)

Su kapasitesi 150 litreyi aşmayan taşınabilir basınçlı kaptır. Daha büyük kaplar kapasitelerine göre basınçlı varil veya tüp (tube) olarak adlandırılır.

Tünel kısıtlama kodu

Bir maddeyi taşıyan aracın hangi kategorideki tünellerden geçemeyeceğini gösteren koddur. Tüneller A’dan E’ye beş kategoriye ayrılır ve kod taşıma evrakında belirtilir.

Turuncu plaka

Tehlikeli madde taşıyan taşıma birimlerinin önüne ve arkasına takılan yansıtıcı turuncu levhadır. Boş olabilir ya da tehlike tanımlama numarası ile UN numarasını taşıyabilir.

U – Ü – V

U-Net Otomasyon Sistemi

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın tehlikeli madde başvuru, belge ve bildirim işlemlerinin yürütüldüğü elektronik sistemidir. Yönetmelikte tanımlanan elektronik denetim bu sistemdeki veriler üzerinden yapılır.

UN 38.3

Lityum pillerin taşıma güvenliğini doğrulayan test serisidir. İrtifa, ısıl döngü, titreşim, darbe ve kısa devre gibi testleri kapsar; üretici ve dağıtıcılar test özetini tedarik zincirine erişilebilir kılmak zorundadır.

UN ambalajı

BM performans testlerinden geçmiş ve üzerinde UN sembolüyle başlayan bir kod taşıyan ambalajdır. Kod; ambalaj tipini, malzemesini, test edildiği ambalaj grubunu ve üretim bilgisini gösterir. Uygulama örnekleri için UN ambalajlama sayfamıza bakılabilir.

UN numarası

Bir madde veya nesneyi tanımlayan ve BM Model Düzenlemeleri’nden alınan dört haneli kimlik numarasıdır. Nasıl bulunduğu UN numarası nedir rehberimizde anlatılmıştır.

Uygun sevkiyat adı

Tablo A’da UN numarasının karşısında yazan ve taşıma evrakında, paket işaretlemesinde kullanılan resmi addır. Ticari ürün adı bunun yerine kullanılamaz.

Üst ambalaj

Overpack kavramının Türkçe karşılığıdır. Paketlerin tek birim halinde toplandığı dış kap anlamına gelir; ayrıntısı O harfindeki “Overpack” maddesindedir.

Y – Z

Yan tehlike

Bir maddenin asıl tehlike sınıfına ek olarak taşıdığı ikincil tehlikedir. Örneğin alevlenir ve aynı zamanda aşındırıcı bir sıvı, Sınıf 3 etiketinin yanında Sınıf 8 etiketi de taşır.

Yazılı talimat

Kaza veya acil durumda araç mürettebatının alacağı önlemleri anlatan, ADR’de modeli belirlenmiş belgedir. Taşımacı tarafından mürettebata verilir ve araç kabininde kolay ulaşılır yerde tutulur.

Yükleyen

Paketli veya dökme tehlikeli madde içeren ambalaj, konteyner veya portatif tankı araca ya da konteynere yükleyen işletmedir. Yük emniyeti ve karışık yükleme yasaklarına uyum yükleyenin sorumluluğundadır.

Yüksek sonuçlu tehlikeli mallar

Kötüye kullanılması halinde kitlesel can kaybı, büyük tahribat veya ciddi sosyoekonomik sonuçlar doğurabilecek tehlikeli mallardır. Belirli miktarların üzerinde taşınmaları emniyet (security) planı gerektirir.

Zehirli madde

Yutulması, solunması veya deriyle teması halinde ölüme, ciddi yaralanmaya ya da sağlık hasarına yol açabilecek maddelerdir ve Sınıf 6.1’i oluşturur. Bazı tarım ilaçları ve endüstriyel kimyasallar bu gruptadır.

Ziyaret raporu

TMGD’nin işletmeye yaptığı her ziyarette tespitlerini, uygunsuzlukları ve önerilerini kayda geçirdiği rapordur. Kapsamı TMGD ziyaret raporu yazımızda anlatılmıştır.

Sık Karıştırılan Terim Çiftleri

Sözlükteki bazı terimler birbirine yakın göründüğü için sahada sık karıştırılır. En sık karşılaşılan çiftler şunlardır:

• Etiket ve levha: Etiket paketin üzerindedir; levha aynı işaretin araç, konteyner veya tank üzerindeki büyük boyutlu halidir.
• Sınırlı miktar ve istisnai miktar: İkisi de küçük miktarlara kolaylık sağlar, ancak farklı miktar sınırları, farklı işaretler ve farklı kodlarla uygulanır.
• Tehlike tanımlama numarası ve UN numarası: Birincisi tehlikenin türünü, ikincisi maddenin kimliğini anlatır.
• Gönderen ve taşımacı: Gönderen yükü sevk eden, taşımacı ise taşıma işlemini fiilen yapan işletmedir.
• TMFB ve TMGD: TMFB işletmenin belgesi, TMGD ise işletmeye danışmanlık veren kişidir.
• Tehlikeli madde ve tehlikeli atık: Biri taşıma, diğeri çevre mevzuatının kavramıdır; bir atık her ikisine birden girebilir.

Sözlüğün Kaynakları ve Hazırlayan Ekip

Bu tehlikeli madde sözlüğü, yürürlükteki ADR metni, Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik ve Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı Hizmetleri Hakkında Yönetmelik esas alınarak hazırlandı. Deniz ve hava yoluna ilişkin terimlerde IMO ve IATA yayınları dikkate alındı. Türkiye’deki idari düzenlemeler için yetkili kurum Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı‘dır.

İçeriğin mesleki çerçevesini, Türkiye’nin ilk ADR tezini hazırlayan ve Bakanlık lisanslı TMGD olarak ADR, RID, IMDG ve IATA-DGR alanlarında eğitim veren Dr. Ümit Seçkin çiziyor. Sözlük, mevzuat güncellendikçe gözden geçirilir; eklenmesini önerdiği terimleri iletmek isteyen okuyucular iletişim kanallarımızı kullanabilir. Terimlerin sahadaki karşılığına dair eğitim ihtiyaçları için makam onaylı eğitimler sayfamıza bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

ADR ne demektir?

ADR, Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Avrupa Anlaşması’nın kısaltmasıdır. Karayoluyla tehlikeli madde taşımacılığının sınıflandırma, ambalaj, etiket, evrak ve araç kurallarını içerir.

TMGD ile TMFB arasındaki fark nedir?

TMGD, işletmeye danışmanlık veren sertifikalı kişidir. TMFB ise kapsamdaki işletmenin tehlikeli madde faaliyeti yürütebilmesi için aldığı belgedir.

UN numarası ile tehlike tanımlama numarası aynı mıdır?

Hayır. UN numarası maddenin dört haneli kimlik numarasıdır. Tehlike tanımlama numarası ise turuncu plakanın üst satırında yer alır ve tehlikenin türünü gösterir.

Uygun sevkiyat adı yerine ticari ürün adı yazılabilir mi?

Hayır. Taşıma evrakında ve paket işaretlemesinde Tablo A’daki uygun sevkiyat adı kullanılmalıdır. Ticari ad ek bilgi olarak yazılabilir ama resmi adın yerini tutmaz.

Sınırlı miktar ile istisnai miktar arasındaki fark nedir?

İkisi de küçük miktarlara kolaylık tanır. Sınırlı miktar Tablo A’daki miktar sütununa ve LQ işaretine dayanır; istisnai miktar ise E0 ile E5 arasındaki kodlarla ve daha küçük iç ambalaj sınırlarıyla uygulanır.

Tünel kodu nerede yazılır?

Tünel kısıtlama kodu ADR Tablo A’da maddenin satırında yer alır. Kod gerekiyorsa taşıma evrakında da belirtilir.

IBC ile portatif tank arasındaki fark nedir?

IBC, mekanik elleçlemeye uygun ve hacmi büyük ölçüde 3 metreküp ile sınırlı bir ambalajdır. Portatif tank ise çok modlu taşımaya uygun, ayrı yapı ve test kurallarına tabi bir tanktır.

GBF’de taşıma bilgisi hangi bölümde yer alır?

Güvenlik bilgi formunda taşıma bilgileri 14. bölümde yer alır. UN numarası, uygun sevkiyat adı, sınıf ve ambalaj grubu burada belirtilir.