Sınırlı Miktar (LQ) İstisnası: ADR 3.4 Kuralları ve EQ Farkı

Sınırlı miktar, küçük ambalajlarda taşınan tehlikeli maddeler için ADR’nin 3.4 bölümünde tanımlanmış bir kolaylaştırma rejimidir. Kozmetik, temizlik ürünleri, boya ve aerosol gibi raf ürünlerinin büyük bölümü bu kapsamda sevk edilir ve sektörde kısaltmasıyla LQ olarak anılır. Ancak LQ istisnası, ürünü ADR’nin dışına çıkarmaz; yalnızca belirli yükümlülükleri hafifletir ve kendine özgü ambalaj, işaret ve bildirim kurallarıyla birlikte gelir. Bu rehberde sınırlı miktar ile 3.5 bölümündeki istisnai miktar (EQ) arasındaki farkı, LQ işaretini, ambalaj koşullarını, araç işaretlemesini ve sahada sık karşılaşılan yanlış anlamaları anlatıyoruz.

ADR 3.4 Sınırlı Miktar (LQ) Nedir?

ADR, tehlikeli maddelerin iç ambalaj başına belirli bir miktarı aşmayacak şekilde paketlenmesi halinde riskin önemli ölçüde azaldığını kabul eder. Bu mantıkla, küçük hacimli iç ambalajlar sağlam bir dış ambalaj içinde toplandığında gönderinin bir kısım yükümlülükten muaf tutulmasına izin verir. Bu rejimin adı sınırlı miktar, İngilizce karşılığıyla limited quantity’dir.

Uygulamanın temel mantığı, ürünün tehlikesini değil taşıma biçimini hafifletmektir. Aynı alevlenir sıvı, 200 litrelik bir varilde tam ADR kurallarıyla taşınırken küçük şişeler halinde kolilendiğinde LQ kapsamında sevk edilebilir. Maddenin sınıfı, UN numarası ve kimyasal özellikleri değişmez.

Türkiye’de karayoluyla tehlikeli madde taşımacılığına ilişkin idari çerçeve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yönetilir. ADR iki yılda bir güncellendiği için LQ uygulamalarının da yürürlükteki sürüme göre kontrol edilmesi gerekir.

Hangi Maddeler LQ Kapsamında Taşınabilir?

Bir maddenin sınırlı miktar olarak taşınıp taşınamayacağı, ADR Tablo A’daki 7a sütununda yazar. Bu sütunda iç ambalaj ya da ürün başına izin verilen en yüksek miktar belirtilir. Sütunda “0” yazıyorsa o madde için LQ istisnası kullanılamaz.

Miktar sınırı maddeden maddeye, hatta aynı sınıfın farklı ambalaj gruplarında bile değişir. Yüksek tehlikeli ambalaj grubu I maddelerinin çoğunda LQ imkânı ya hiç yoktur ya da çok düşüktür. Her ürün için kendi satırındaki değere bakmak gerekir; sınıf ya da ürün türünden genelleme yapmak hataya yol açar. Sınıfların genel yapısı tehlikeli madde sınıfları yazımızda anlatılmıştır.

Sınırlı miktar olarak en sık sevk edilen ürün grupları şunlardır:

• Parfüm, kolonya, deodorant ve saç spreyi gibi kozmetik ürünler
• Sprey boya, yağlayıcı ve temizlik aerosolleri
• Küçük ambalajlı boya, vernik, tiner ve yapıştırıcılar
• Çamaşır suyu, lavabo açıcı ve benzeri ev kimyasalları
• Laboratuvar ve atölyelerde kullanılan küçük hacimli kimyasallar

Aerosol ve Kozmetik Ürünlerde LQ Uygulaması

Aerosoller, sınırlı miktar rejiminin en yaygın kullanıldığı ürün grubudur. Parfüm ve kolonya gibi alkol bazlı ürünler de çoğunlukla küçük şişelerde koliler halinde LQ kapsamında yola çıkar. E-ticaret ve perakende dağıtımında bu ürünlerin tam ADR kurallarıyla taşınması hem pratik hem ekonomik açıdan zor olurdu.

Yine de her aerosol ya da parfüm otomatik olarak LQ sayılmaz. İç ambalaj hacmi, koli ağırlığı ve dış ambalajın sağlamlığı koşulları sağlanmalıdır. Kozmetik sektöründeki sevkiyat ayrıntıları parfüm, aerosol, kolonya ve kozmetik grubu sayfamızda ayrıca ele alınmıştır.

LQ Ambalaj Koşulları

Sınırlı miktarda taşınan maddeler, iç ambalajların bir dış ambalaj içine yerleştirildiği birleşik ambalajlarda gönderilir. Bu ambalajların BM onaylı olması şart değildir; ancak ADR’nin ambalajlara ilişkin genel hükümlerini karşılaması gerekir. Ambalaj, normal taşıma koşullarında sızıntı yapmayacak, kapakları gevşemeyecek ve içerikle kimyasal olarak uyumlu olacak şekilde seçilmelidir.

ADR’de LQ paketinin brüt ağırlığı birleşik ambalajlarda 30 kg, streç veya shrink ile sarılmış tepsilerde 20 kg ile sınırlandırılmıştır. Bu sınırlar, iç ambalaj başına miktar sınırından ayrı olarak kontrol edilir. Ambalaj koşullarında dikkat edilen başlıca noktalar şöyledir:

1. İç ambalaj başına miktar, Tablo A 7a sütunundaki değeri aşmamalıdır.
2. Paket brüt ağırlığı, ambalaj tipine göre belirlenen üst sınırın altında kalmalıdır.
3. İç ambalajlar, dış ambalaj içinde hareket etmeyecek şekilde sabitlenmelidir.
4. Birbiriyle tehlikeli reaksiyona girebilecek maddeler aynı dış ambalaja konmamalıdır.
5. Sıvı ürünlerde kapakların yukarı bakacak şekilde yerleştirilmesine dikkat edilmelidir.

Sınırlı Miktar İşareti Nasıl Olmalı?

LQ paketleri, köşesi üstte duran kare biçimli sınırlı miktar işaretiyle etiketlenir. İşaretin üst ve alt üçgenleri siyah, orta bandı beyaz ya da zeminle kontrast oluşturan bir renktedir. Standart boyut 100 x 100 mm’dir; paket bunu taşıyamayacak kadar küçükse ADR’nin izin verdiği ölçüde küçültülebilir.

Hava yolu için kullanılan ve ortasında “Y” harfi bulunan işaret de karayolunda kabul edilir. LQ işareti taşıyan paketlerde sınıf etiketi ve UN numarası işaretlemesi gerekmez; LQ işareti bunların yerini alır. İşaretin okunaklı olması ve paketin dış yüzünde görünür bir yerde bulunması beklenir. Ambalaj etiketleme uygulamalarında destek için lojistik etiketlemesi hizmet sayfamıza göz atılabilir.

Araç İşaretlemesi ve Gönderen Bildirimi

Yalnızca LQ paketleri taşıyan bir araçta turuncu levha kullanılmaz. Bununla birlikte ADR 3.4.13, belirli bir azami ağırlığı aşan taşıma birimlerinde, taşınan LQ paketlerinin toplam brüt ağırlığı da belirli bir eşiği geçtiğinde aracın önüne ve arkasına LQ işaretinin büyük boyutlu halinin takılmasını öngörür. Uygulamada sık anılan eşikler 12 ton azami ağırlık ve 8 ton LQ yüküdür; güncel ADR sürümünden teyit edilmelidir.

Araçta LQ dışında tam ADR kurallarına tabi başka bir tehlikeli yük de bulunuyorsa ve bu yük nedeniyle turuncu levha takılmışsa, ayrıca LQ işareti takılması gerekmeyebilir. Gönderenin, LQ olarak sevk edilen malların toplam brüt ağırlığını taşımadan önce izlenebilir bir yolla taşımacıya bildirmesi de ADR’nin öngördüğü bir yükümlülüktür.

İstisnai Miktar (EQ) ile Sınırlı Miktar Arasındaki Fark

ADR’nin 3.5 bölümü, sınırlı miktardan çok daha küçük hacimler için istisnai miktar rejimini düzenler. Laboratuvar numuneleri, ilaç ve kozmetik numuneleri gibi gram veya mililitre düzeyindeki gönderiler bu kapsama girebilir. Bir maddenin EQ olarak taşınıp taşınamayacağı Tablo A’nın 7b sütunundaki E0-E5 kodlarıyla belirlenir; E0 bu imkânın olmadığını gösterir.

Kriter	Sınırlı miktar (LQ, ADR 3.4)	İstisnai miktar (EQ, ADR 3.5)
Tablo A sütunu	7a: iç ambalaj başına miktar	7b: E0-E5 kodu
Tipik miktar	Litre ve kilogram düzeyi	Gram ve mililitre düzeyi
Ambalaj yapısı	İç ve dış ambalajdan oluşan birleşik ambalaj	İç, ara ve dış ambalaj; düşme ve istifleme dayanımı aranır
Paket işareti	Siyah-beyaz elmas biçimli LQ işareti	Taralı kenarlı, sınıf numarası içeren EQ işareti
Araç işaretlemesi	Belirli eşiklerin üzerinde önde ve arkada LQ işareti	Genellikle gerekmez

İki rejim birbirinin alternatifi değil, farklı miktar ölçekleri için tasarlanmış ayrı araçlardır. Bir numunenin EQ, LQ veya tam ADR kapsamında gönderilmesi, miktarına ve ambalajına göre değişir.

LQ ADR Dışı Demek Değildir: Sık Yanlış Anlamalar

Sahada en yaygın yanılgı, sınırlı miktarda taşınan ürünün tehlikeli madde sayılmadığı düşüncesidir. Oysa LQ paketi taşıyan bir işletme ADR kapsamında faaliyet göstermeye devam eder. Personelin tehlikeli maddeler konusunda ADR 1.3 bölümü kapsamında eğitilmesi, ambalaj ve işaretlerin doğru seçilmesi ve gönderen bildiriminin yapılması gerekir.

İkinci yaygın yanılgı, koli başına toplam miktarın iç ambalaj sınırıyla karıştırılmasıdır. 7a sütunundaki değer tek bir şişe, kutu ya da tüp için geçerlidir; koli için ayrıca ağırlık sınırı uygulanır. Üçüncü yanılgı ise karayolunda LQ olan bir gönderinin deniz veya hava yolunda da aynı şekilde işlem göreceğinin varsayılmasıdır. IMDG Kod ve IATA-DGR’nin sınırlı miktar hükümleri ADR ile benzer olsa da evrak ve işaretleme detaylarında farklılıklar bulunur.

Lityum piller de sık karıştırılan bir örnektir. Lityum iyon ve lityum metal piller için LQ istisnası genellikle öngörülmez; küçük pillerde ise ADR’nin özel hükümleri devreye girer. Bu konunun ayrıntıları lityum pil kargoyla nasıl gönderilir rehberimizde anlatılmıştır.

Sınırlı Miktar Sevkiyatı Adım Adım Nasıl Planlanır?

İşletmelerde LQ uygulamasını sağlam kurmak için izlenen akış, sınıflandırmadan başlayıp kayda kadar uzanır. Önce ürünün güvenlik bilgi formunun 14. bölümündeki UN numarası ve sınıf bilgisi doğrulanır. Ardından Tablo A’daki 7a değeri ile iç ambalaj hacmi karşılaştırılır ve koli ağırlığı kontrol edilir.

Sonraki aşamada LQ işaretinin paket üzerindeki yeri ve boyutu belirlenir, gönderen bildirimi için bir şablon hazırlanır ve araç işaretlemesi eşiği sevkiyat bazında hesaplanır. Son olarak depo ve sevkiyat personeline bu adımların nasıl uygulanacağı anlatılır ve eğitim kayıt altına alınır. Formül, ambalaj veya tedarikçi değiştiğinde bu akışın baştan işletilmesi gerekir.

Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Yöntem

Denetimlerde ve saha ziyaretlerinde karşılaştığımız LQ hataları çoğunlukla ayrıntıda gizlidir. Tablo A’da “0” yazan bir ürünü LQ işaretiyle göndermek, koli ağırlık sınırını aşmak, LQ işaretini sınıf etiketiyle birlikte gereksiz yere kullanmak ve gönderen bildirimini hiç yapmamak en sık görülen eksiklerdir.

Doğru yöntem, her ürün için bir kez yapılan ve belgelenen bir LQ uygunluk değerlendirmesidir. Bu değerlendirme ürün kartında saklanır, değişikliklerde güncellenir ve sevkiyat personelinin erişebileceği bir yerde tutulur. Denetimlerde öne çıkan diğer eksikler denetimlerde karşılaşılan hatalar yazımızda derlenmiştir.

Varsayımla Uygulama ile Belgelenmiş LQ Yönetimi Arasındaki Fark

Yaygın uygulamada LQ kararı çoğu zaman tedarikçiden gelen bilgiye ya da “bu ürünler hep böyle gidiyor” alışkanlığına dayanır. Bu yaklaşım bir süre sorunsuz işleyebilir; ancak ürün yelpazesi büyüdükçe, e-ticaret kanalları eklendikçe ve karışık yükler arttıkça hatalar birikmeye başlar.

Belgelenmiş yaklaşımda her ürünün LQ uygunluğu gerekçesiyle kayıtlıdır, sevkiyat bazında eşik hesabı yapılır ve personel eğitimi düzenli olarak yenilenir. Denetim anında sorulan “bu ürün neden LQ olarak gönderildi” sorusuna yazılı bir cevap vardır. Aradaki fark, riskin görünür ve yönetilebilir hale gelmesidir.

LQ Uygulamalarında TMGD’nin Rolü

Tehlikeli madde güvenlik danışmanı, LQ kararlarının mevzuata uygun verilmesini, ambalaj ve işaret seçiminin doğruluğunu, gönderen bildiriminin düzenli yapılmasını ve personel eğitimlerinin kayıt altına alınmasını takip eder. Sınırlı miktar ağırlıklı çalışan kozmetik, boya ve kimya dağıtım firmalarında bu takip, tam ADR sevkiyatları kadar önemlidir. Danışmanlığın kapsamı TMGD hizmeti sayfasında açıklanmıştır.

Ekibimizin ADR birikimi, Türkiye’de ADR üzerine hazırlanan ilk akademik tezin sahibi olan Bakanlık lisanslı TMGD Dr. Ümit Seçkin tarafından yönlendirilir. İstanbul Avrupa yakası ile İzmir ve Manisa’daki işletmelere yerinde destek verilir. İlgili yönetmeliklerin güncel metinlerine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sınırlı miktar (LQ) ne demektir?

Sınırlı miktar, küçük iç ambalajlarda taşınan tehlikeli maddeler için ADR 3.4 bölümünde tanımlanan bir kolaylaştırma rejimidir. Bazı yükümlülükleri hafifletir ancak ürünü ADR kapsamının dışına çıkarmaz.

Bir ürünün LQ olarak taşınıp taşınamayacağı nereden anlaşılır?

ADR Tablo A’nın 7a sütununda iç ambalaj başına izin verilen en yüksek miktar yazar. Bu sütunda 0 yazıyorsa ürün sınırlı miktar olarak taşınamaz.

LQ paketinin ağırlık sınırı var mıdır?

Evet. ADR’de LQ paketinin brüt ağırlığı birleşik ambalajlarda 30 kg, streç veya shrink ile sarılmış tepsilerde 20 kg ile sınırlandırılmıştır. Bu sınır iç ambalaj miktarından ayrı kontrol edilir.

LQ işareti nasıl görünür?

Köşesi üstte duran kare biçimli bir işarettir. Üst ve alt üçgenleri siyah, orta bandı beyaz ya da kontrast bir renktedir ve standart boyutu 100 x 100 mm’dir.

Sadece LQ taşıyan araca turuncu levha takılır mı?

Hayır. Yalnızca LQ paketleri taşıyan araçta turuncu levha kullanılmaz. Belirli ağırlık eşiklerinin aşıldığı taşımalarda ise aracın önüne ve arkasına LQ işareti takılır.

İstisnai miktar (EQ) ile sınırlı miktar arasındaki fark nedir?

EQ, gram ve mililitre düzeyindeki çok küçük miktarlar için ADR 3.5 bölümünde düzenlenir ve Tablo A 7b sütunundaki E kodlarıyla belirlenir. LQ ise daha büyük miktarlar için 7a sütunuyla yönetilir.

LQ taşıyan personelin eğitim alması gerekir mi?

Evet. LQ kapsamında çalışan personelin de ADR 1.3 bölümü kapsamında görevine uygun tehlikeli madde eğitimi alması ve bu eğitimin kayıt altına alınması gerekir.

Aerosoller her zaman LQ olarak gönderilebilir mi?

Her zaman değil. İç ambalaj hacmi, koli ağırlığı ve dış ambalaj koşulları sağlandığında LQ kapsamında gönderilebilirler. Koşullar sağlanmıyorsa tam ADR kuralları uygulanır.