Tehlikeli Madde Taşıma Belgesi: ADR 5.4 Evrakları ve Yazılı Talimat

Tehlikeli madde taşıma belgesi, ADR kapsamındaki bir yükün ne olduğunu, ne kadar olduğunu, kimden kime gittiğini ve hangi tehlikeleri taşıdığını tek sayfada gösteren ve gönderen tarafından düzenlenen zorunlu evraktır. Mevzuatta “taşıma evrakı” olarak geçen bu belge, ADR’nin 5.4.1 bölümündeki bilgileri içermek zorundadır ve araç yola çıkmadan önce sürücü kabininde bulunmalıdır. Bu rehberde taşıma evrakında yer alması gereken bilgileri, yazılış sırasını, dört sayfalık yazılı talimatı, araçta bulunması gereken diğer belgeleri, çok modlu taşımadaki farkları, dijital evrak kurallarını ve sık yapılan hataları ADR metnine dayanarak anlatıyoruz.

Tehlikeli Madde Taşıma Belgesi Nedir?

Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik, taşıma evrakını “ADR Bölüm 5.4.1’deki bilgileri içerecek şekilde gönderen tarafından düzenlenmiş belge” olarak tanımlar. Yönetmeliğin 18. maddesi bu evrakı eksiksiz hazırlayıp taşımacıya vermeyi gönderenin yükümlülükleri arasında sayar; 23. maddesi ise sürücüden evrakın bir suretini araçta bulundurmasını ve denetimde ibraz etmesini ister. Yönetmeliğin güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden okunabilir.

Belgenin işlevi yalnızca denetime hazırlık değildir. Bir kaza anında müdahale ekiplerinin ilk baktığı kaynak taşıma evrakıdır; yazılı talimatın ilk sayfası da araç ekibinden evrakı müdahale ekiplerine vermek üzere hazırda tutmasını ister. Yanlış bir UN numarası ya da eksik bir miktar, müdahalenin yanlış yöntemle yapılmasına neden olabilir.

Taşıma Belgesinde Bulunması Gereken Bilgiler

ADR 5.4.1.1.1’e göre taşıma belgesi, taşımaya sunulan her tehlikeli madde için (a) ile (k) arasında harflendirilmiş bilgileri içermelidir. Aşağıdaki tablo bu bilgileri ADR 2025’in Türkçe metnine göre gösterir; (j) bendi ADR’de rezerve edilmiştir.

Bent	Bilgi	Açıklama
(a)	UN numarası	Önünde “UN” harfleriyle yazılır, örneğin UN 1203
(b)	Uygun sevkiyat adı	Gerektiğinde parantez içinde teknik adla birlikte
(c)	Etiket model numaraları	Sınıf 1’de sınıflandırma kodu; diğer sınıflarda Tablo A sütun 5’teki etiketler, ikincil tehlikeler parantez içinde
(d)	Ambalaj grubu	Atanmışsa; önüne “PG” yazılabilir
(e)	Ambalaj sayısı ve açıklaması	İlgili durumlarda; UN ambalaj kodu yalnızca tamamlayıcıdır
(f)	Toplam miktar	Her UN numarası için hacim, brüt kütle veya uygunsa net kütle
(g)	Gönderenin adı ve adresi	Evrakı düzenleyen taraf
(h)	Alıcının adı ve adresi	Birden fazla alıcıda belirli koşullarla “Teslimatta Satış” ifadesi
(i)	Özel düzenleme beyanı	Özel bir düzenleme kapsamında taşımada
(k)	Tünel kısıtlama kodu	Kısıtlamalı tünellerden geçiş içeren taşımada, parantez içinde büyük harflerle

UN numarası ve uygun sevkiyat adı ürünün güvenlik bilgi formunun 14. bölümünden alınır, ancak ADR Tablo A ile karşılaştırılmadan evraka aktarılmamalıdır. UN numarasının nasıl belirlendiği ve sorgulandığı UN numarası nedir, nasıl sorgulanır yazımızda anlatılmıştır.

Bilgilerin Yazılış Sırası ve Örnek Gösterim

ADR, bilgilerin belgedeki yerini serbest bırakır; ancak (a), (b), (c), (d) ve (k) bentlerindeki bilgiler bu sırayla ve araya başka bilgi girmeden yazılmalıdır. ADR’nin kendi metnindeki örnek şöyledir: “UN 1098 ALİL ALKOL, 6.1 (3), I, (C/D)” veya “UN 1098, ALİL ALKOL, 6.1 (3), PG I, (C/D)”.

Bu örnekte 6.1 ana tehlike etiketini, parantez içindeki 3 ikincil tehlikeyi, I ambalaj grubunu, (C/D) ise tünel kısıtlama kodunu gösterir. Belgedeki bilgiler okunaklı olmalıdır. Tünel kodu dışında büyük ya da küçük harf kullanımı serbesttir; tünel kodu ise her zaman büyük harfle ve parantez içinde yazılır.

Belge biçimiyle ilgili diğer temel kurallar şunlardır:

• Taşıma evrakı ayrı bir form olmak zorunda değildir; zorunlu bilgiler mevcut bir taşıma ya da kargo belgesine eklenebilir, yeter ki sıra kuralı korunsun.
• Uluslararası taşımada belge, gönderen ülkenin resmi dilinde ve bu dil İngilizce, Fransızca veya Almanca değilse ayrıca bu dillerden birinde düzenlenir; ülkeler arası anlaşmalar aksini öngörebilir.
• Bir sevkiyat tek bir taşıma ünitesine sığmıyorsa her ünite için ayrı belge ya da belgenin kopyası hazırlanır.
• Karışık yükleme yasakları nedeniyle aynı araca konulamayan yükler için ayrı taşıma belgeleri düzenlenir.

Atık, Boş Ambalaj ve Temizlenmemiş Tanklar İçin Ek İbareler

Bazı taşıma türlerinde temel bilgilere ek olarak ADR’nin öngördüğü ibareler de yazılır. Tehlikeli mal içeren atıklar taşınıyorsa uygun sevkiyat adının önüne “ATIK” kelimesi eklenir; örneğin “UN 1230 ATIK METANOL, 3 (6.1), II, (D/E)”. Atık taşımasının diğer boyutları tehlikeli atık taşımacılığı yazımızda ele alınmıştır.

Temizlenmemiş boş tanker, tank-konteyner ya da araçlar için tehlikeli madde açıklamasının önüne “BOŞ TANKER, SON YÜK:” gibi ifadeler yazılır ve toplam miktar bilgisi aranmaz. Temizlenmemiş boş ambalajlarda ise (a) ile (f) arasındaki bilgilerin yerini “BOŞ AMBALAJ” gibi ifadeler alabilir. Deniz ya da hava yolunu içeren bir taşıma zincirinde ADR’nin 1.1.4.2.1 hükmünden yararlanılıyorsa belgeye “1.1.4.2.1’e uygun taşıma” ifadesi eklenir.

ADR 1.1.3.6 kapsamındaki miktar muafiyetinden yararlanılan taşımalarda da taşıma evrakı gerekir. Bu durumda her taşıma kategorisi için toplam tehlikeli mal miktarı ve hesaplanan değer belgede gösterilir. Muafiyet hesabının doğruluğu, aracın turuncu plaka taşıyıp taşımayacağını doğrudan etkilediği için bu satır denetimlerde ayrıca incelenir.

Yazılı Talimat: Dört Sayfalık ADR Modeli

Yazılı talimat, taşıma sırasında bir kaza ya da acil durum yaşandığında araç ekibinin ne yapacağını gösteren ve ADR 5.4.3’te biçimi ve içeriği belirlenmiş dört sayfalık belgedir. Taşıma evrakından farklı olarak yazılı talimatı gönderen değil taşımacı hazırlar ve yolculuk başlamadan önce ekibin her üyesinin okuyup anlayabileceği dillerde araç ekibine verir.

Talimat, sürücü kabininde derhal erişilebilir bir yerde tutulur. Taşımacı, ekibin talimatı anladığından ve uygulayabileceğinden emin olmakla yükümlüdür; yola çıkmadan önce ekip üyeleri yüklü mallar hakkında birbirini bilgilendirir. İlk sayfada kaza anında izlenecek genel adımlar yer alır:

1. Freni devreye sokmak, motoru durdurmak ve mümkünse aküyü şalterle devre dışı bırakmak
2. Ateşleme kaynaklarından kaçınmak; sigara ve elektronik sigara kullanmamak, elektrikli donanımı açmamak
3. Olay ve taşınan madde hakkında mümkün olduğunca bilgi vererek acil yardım hizmetlerini aramak
4. İkaz yeleği giymek ve uyarı işaretlerini yerleştirmek
5. Taşıma evrakını müdahale ekiplerine vermek üzere hazırda tutmak
6. Dökülen maddeye dokunmamak, gaz, duman ve buharı solumaktan kaçınmak

İkinci ve üçüncü sayfalar tehlike etiketlerine göre maddenin özelliklerini ve ek yönlendirmeleri, dördüncü sayfa ise araçta bulunması gereken genel ve kişisel koruyucu donanımı gösterir. Talimat ürüne özel değil, etiket bazlı ve standart bir belgedir; bu yüzden içeriği değiştirilmeden kullanılmalıdır.

Araçta Bulunması Gereken Belgeler

ADR 8.1.2’ye göre sürücü kabininde en az taşıma belgesi, yazılı talimat ve araç ekibinin her üyesi için fotoğraflı resmi kimlik belgesi bulunur. ADR’nin gerektirdiği durumlarda araç onay belgesi, sürücü eğitim sertifikası ve yetkili makam onayının bir nüshası da kabinde tutulur.

Türkiye’deki yönetmelik bu listeyi sürücü yükümlülükleri üzerinden somutlaştırır. Denetimde sıklıkla istenen belgeler ve donanım şunlardır:

• ADR 5.4.1’e göre hazırlanmış taşıma evrakının sureti
• ADR 5.4.3’e göre hazırlanmış yazılı talimat
• Taşınan maddenin sınıfına ve taşıma şekline uygun SRC5 eğitim sertifikası
• Gerekli durumlarda ADR/Taşıt Uygunluk Belgesi
• Taşıttaki her görevli için resimli kimlik belgesi
• ADR 8.1.4 ve 8.1.5’te belirtilen yangın söndürücüler ile genel ve kişisel koruyucu donanım

Sürücü sertifikasının kapsamı ve yenilenmesi SRC5 belgesi yazımızda, araç üzerindeki işaretlemenin evrakla uyumu ise turuncu plaka ve ADR tehlike etiketleri yazımızda anlatılmıştır.

Taşıma Belgesi ile Sevk İrsaliyesi Arasındaki Fark

Sevk irsaliyesi ticari ve vergisel bir belgedir; taşıma evrakı ise güvenlik amaçlı bir ADR belgesidir. İki belge aynı kâğıt üzerinde birleştirilebilir, ancak irsaliyede ADR 5.4.1’deki bilgiler istenen sırayla yer almıyorsa o irsaliye taşıma evrakı yerine geçmez.

Yönetmeliğin 32. maddesi, yol kenarı denetiminde evraktaki gönderen ve alıcı bilgilerinden tereddüt edilirse bu bilgilerin sevk irsaliyesi, e-irsaliye ya da taşıma irsaliyesi gibi belgeler üzerinden kontrol edileceğini belirtir. Yani irsaliye destekleyici bir belge olarak incelenebilir; fakat tehlike bilgisi için aranan belge taşıma evrakıdır.

Çok Modlu Taşımada DGD ve Çok Modlu Tehlikeli Mal Formu

Yük karayolundan sonra deniz ya da hava yoluyla devam edecekse, her taşıma türünün kendi kurallarına göre bir tehlikeli mal beyanı gerekir. Denizyolu için IMDG Kod, havayolu için IATA Tehlikeli Mallar Düzenlemesi kapsamında düzenlenen bu beyanlar sektörde DGD (Dangerous Goods Declaration) olarak anılır. IMDG Kod’a ilişkin genel bilgiye Uluslararası Denizcilik Örgütü sayfasından ulaşılabilir.

ADR 5.4.5, birden fazla taşıma türünü kapsayan sevkiyatlar için birleşik bir tehlikeli mal beyanı ve konteyner paketleme sertifikası olarak kullanılabilecek “Çok Modlu Tehlikeli Mal Formu” örneği verir. Tehlikeli mallar denizyolu taşımacılığı öncesinde bir konteynere yüklenmişse ADR 5.4.2 uyarınca konteyner/araç paketleme sertifikası da düzenlenir. Liman bağlantılı sevkiyatlarda evrakın tüm modlarla uyumlu hazırlanması, forwarding hizmetimizin temel parçalarından biridir. IMDG tarafındaki ayrıntılar için IMDG Kod nedir yazımıza bakılabilir.

Dijital Taşıma Evrakı ve U-ETDS Bildirimi

ADR 5.4.0.2, elektronik bilgi işlem (EDP) ya da elektronik bilgi değişimi (EDI) tekniklerinin kâğıt belgeleri tamamlayacak ya da onların yerini alacak şekilde kullanılmasına izin verir. Koşul, elektronik verinin kanıt değeri ve taşıma sırasında erişilebilirliği bakımından kâğıt belgeye en az eşdeğer olmasıdır.

Bilgiler taşımacıya elektronik olarak iletilmişse, gönderen bu bilgileri ADR’nin istediği sırayla kâğıt evrak olarak da sunabilmelidir. Türkiye’de ayrıca yönetmeliğin 5. maddesi, taşımacının gönderenden aldığı taşıma evrakındaki bilgileri taşıma türü ve şekliyle birlikte U-ETDS’ye bildirmesini ister. ADR’nin güncel Türkçe metni Ulaştırma Hizmetleri Düzenleme Genel Müdürlüğü sayfasında yayımlanır. Tamamen kâğıtsız bir süreçte, denetimde elektronik belgenin nasıl gösterileceği önceden netleştirilmelidir.

Belgelerin Saklanma Süresi

ADR 5.4.4’e göre gönderen ve taşımacı, tehlikeli mal taşıma belgesinin bir nüshasını ve ADR’de öngörülen ek bilgi ve belgeleri en az üç ay saklamak zorundadır. Belgeler elektronik ortamda tutuluyorsa gerektiğinde çıktısı alınabilecek şekilde çoğaltılabilmelidir.

Üç ay asgari süredir. Denetim, kaza incelemesi ve yıllık faaliyet raporu hazırlığı düşünüldüğünde, evrak arşivinin daha uzun süre düzenli tutulması işletmenin kendi yararınadır.

Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Yöntem

Taşıma evrakındaki hataların büyük kısmı, bir kez hazırlanan şablonun ürün ve mevzuat değişikliklerine rağmen yıllarca aynen kullanılmasından kaynaklanır. En sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• Sıra kuralını bozmak: UN numarası, sevkiyat adı, sınıf, ambalaj grubu ve tünel kodu arasına ticari ürün adı ya da kod eklemek.
• Tünel kodunu unutmak: Kısıtlamalı tünellerden geçiş içeren taşımada (k) bendindeki kod zorunludur.
• Ticari adı sevkiyat adı sanmak: Uygun sevkiyat adı ADR Tablo A’daki addır; marka adı bunun yerini tutmaz.
• Miktarı eksik yazmak: Her UN numarası için toplam miktar ayrı gösterilmeli, 1.1.3.6 uygulanıyorsa hesaplanan değer de yazılmalıdır.
• Yazılı talimatı ürüne göre değiştirmek: Dört sayfalık model standarttır; ürüne özel bilgi için taşıma evrakı ve güvenlik bilgi formu kullanılır.

Şablon Evrak ile Kontrollü Evrak Süreci Arasındaki Fark

Genel uygulamada evrak, sevkiyat ekibinin elindeki bir şablon üzerinden hazırlanır ve kontrol, ancak bir denetim tutanağı ya da iade sonrasında yapılır. Bu yaklaşımda ADR’nin iki yılda bir güncellenmesiyle değişen bilgiler şablona yansımaz.

Kontrollü süreçte ise her ürün için UN numarası, sevkiyat adı, etiket, ambalaj grubu ve tünel kodu ürün ana verisine bir kez doğru işlenir ve danışman onayından geçer. Evrak bu veriden otomatik üretilir, ADR sürüm değişikliklerinde ana veri gözden geçirilir ve düzenli iç denetimlerle örnek evraklar kontrol edilir. Fark, hatanın sevkiyattan önce mi sonra mı yakalandığıdır.

Evrak Sürecinde TMGD’nin Rolü

Tehlikeli madde güvenlik danışmanı, gönderenin taşıma evrakı yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için gereken sınıflandırma, şablon ve kontrol sistemini kurar. Evrak eksiklikleri yol kenarı denetimlerinde en sık tespit edilen uygunsuzluklar arasında yer aldığından, bu çalışma TMGD’nin yıllık faaliyet planında düzenli olarak yer alır.

Evrak ve sınıflandırma çalışmalarımız, ADR, RID, IMDG ve IATA DGR alanlarında eğitim veren Bakanlık lisanslı danışman Dr. Ümit Seçkin yönetiminde yürütülür. Karayolu, deniz ve hava bağlantılı sevkiyatlarda evrak sürecinin bütüncül yönetimi tehlikeli madde taşımacılığı danışmanlığı kapsamında ele alınır.

Sıkça Sorulan Sorular

Tehlikeli madde taşıma belgesini kim hazırlar?

Taşıma evrakını gönderen hazırlar ve taşımacıya verir. Yazılı talimatı ise taşımacı hazırlayarak yolculuk başlamadan araç ekibine verir.

Taşıma belgesinde hangi bilgiler zorunludur?

ADR 5.4.1.1.1’e göre UN numarası, uygun sevkiyat adı, etiket model numaraları, ambalaj grubu, ambalaj sayısı ve açıklaması, toplam miktar, gönderen ve alıcı bilgileri, gerekiyorsa özel düzenleme beyanı ve tünel kısıtlama kodu yer alır.

Tünel kısıtlama kodu her taşıma belgesinde yazılmalı mı?

ADR’ye göre tünel kodu, tehlikeli mal taşımasına kısıtlama getirilmiş tünellerden geçişi içeren taşımalarda zorunludur. Güzergâh önceden kesinleşmediyse kodun yazılması pratik açıdan güvenli tercihtir.

Sevk irsaliyesi taşıma belgesi yerine geçer mi?

İrsaliyede ADR 5.4.1’deki tüm bilgiler istenen sırayla yer alıyorsa aynı belge taşıma evrakı olarak kullanılabilir. Bu bilgiler yoksa irsaliye tek başına yeterli değildir.

Yazılı talimat kaç sayfadır ve kim verir?

Yazılı talimat, ADR 5.4.3’te biçimi belirlenmiş dört sayfalık standart bir belgedir. Taşımacı tarafından ekibin anlayabileceği dillerde sağlanır ve sürücü kabininde erişilebilir yerde tutulur.

Taşıma evrakı dijital olabilir mi?

ADR 5.4.0.2, elektronik belgelerin kâğıt belgelere en az eşdeğer kanıt değeri ve erişilebilirlik sağlaması koşuluyla kullanılmasına izin verir. Gönderen, bilgileri gerektiğinde kâğıt olarak da sunabilmelidir.

Taşıma belgeleri ne kadar süre saklanmalıdır?

ADR 5.4.4’e göre gönderen ve taşımacı taşıma belgesinin bir nüshasını ve ek belgeleri en az üç ay saklar.

DGD ile ADR taşıma evrakı arasındaki fark nedir?

DGD, deniz veya hava taşımacılığında IMDG Kod ya da IATA kurallarına göre düzenlenen tehlikeli mal beyanıdır. ADR taşıma evrakı karayolu içindir; çok modlu sevkiyatlarda ADR 5.4.5’teki birleşik form kullanılabilir.