Güvenlik Bilgi Formu (GBF/MSDS) Nedir? 16 Bölüm ve Taşıma Bilgisi

Güvenlik bilgi formu, bir kimyasal maddenin ya da karışımın tehlikelerini, güvenli kullanım koşullarını ve acil durumda yapılması gerekenleri 16 standart bölümde toplayan resmi belgedir. Sektörde GBF, MSDS, SDS ya da malzeme güvenlik bilgi formu adlarıyla anılır; hepsi aynı belgeyi ifade eder. Tehlikeli madde taşımacılığında GBF, ürünün ADR kapsamında olup olmadığına karar verilen ilk kaynaktır ve özellikle 14. bölüm doğrudan UN numarası ve taşıma sınıfı bilgisini taşır. Bu rehberde GBF’nin tanımını, Türkiye’deki güncel mevzuatını, formu kimin hazırlayabileceğini, 16 bölümün içeriğini, taşıma bilgisinin nasıl okunacağını ve sahada sık yapılan hataları anlatıyoruz.

Güvenlik Bilgi Formu Nedir?

Güvenlik bilgi formu, tedarikçinin bir maddeyi ya da karışımı teslim ettiği alıcıya vermek zorunda olduğu, ürünün zararlarını ve bu zararlara karşı alınacak önlemleri anlatan belgedir. Formun amacı, ürünü kullanan, depolayan, taşıyan ya da bertaraf eden herkesin insan sağlığını, iş güvenliğini ve çevreyi korumak için gereken bilgiye tek bir kaynaktan ulaşmasını sağlamaktır.

GBF bir ürün broşürü ya da teknik veri sayfası değildir. Teknik veri sayfası ürünün performansını anlatırken GBF, ürünün tehlikesini ve güvenli yönetimini anlatır. Bu fark, özellikle ithal ürünlerde tedarikçinin yalnızca teknik veri sayfası gönderdiği durumlarda sıkça gözden kaçar.

GBF, MSDS ve SDS Arasındaki Fark

GBF, MSDS ve SDS aynı belgenin farklı adlarıdır; içerik açısından aralarında esasa ilişkin bir fark yoktur. MSDS, İngilizce Material Safety Data Sheet ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede malzeme güvenlik bilgi formu olarak karşılık bulur. Uluslararası uyumlaştırılmış sistemde kullanılan güncel terim ise Safety Data Sheet, yani SDS’dir.

Türkiye’deki resmi adlandırma “güvenlik bilgi formu”dur ve mevzuatta GBF kısaltması kullanılır. Günlük dilde MSDS demek yaygın olsa da resmi yazışmalarda ve denetimlerde GBF ifadesini kullanmak daha doğrudur. Önemli olan belgenin adı değil, Türk mevzuatına uygun biçimde, Türkçe ve yetkin bir uzman tarafından hazırlanmış olmasıdır.

Türkiye’de GBF Hangi Mevzuata Göre Hazırlanır?

Türkiye’de GBF’ler bugün Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDİK) kapsamında, yönetmeliğin 27. maddesine ve Ek-2’sine uygun olarak hazırlanır. KKDİK, 23 Haziran 2017 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır ve güncel metnine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir.

Daha önce yürürlükte olan ve 13 Aralık 2014 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Zararlı Maddeler ve Karışımlara İlişkin Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik, KKDİK’in 64. ve 66. maddeleri uyarınca 31 Aralık 2023 tarihinde yürürlükten kalkmıştır. Bu tarihe kadar formlar eski yönetmeliğe göre de hazırlanabiliyordu. Eski yönetmeliğe göre düzenlenmiş formlar hâlâ dolaşımda olabileceği için elindeki GBF’nin hangi mevzuata atıf yaptığını kontrol etmek, işletmeler için basit ama önemli bir adımdır.

KKDİK’in GBF’ye ilişkin temel kuralları şöyledir: form Türkçe olarak temin edilir, tarih taşır, ücretsiz olarak yazılı ya da elektronik ortamda verilir ve Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik’e göre yapılmış sınıflandırmayı içerir. Bakanlığın kimyasallar yönetimine ilişkin duyuru ve rehberleri Kimyasallar Yardım Masası sayfasında yayımlanır.

GBF’yi Kim Hazırlar? Kimyasal Değerlendirme Uzmanı

KKDİK’in 27. maddesine göre GBF, Ek-18’e göre belgelendirilmiş bir kimyasal değerlendirme uzmanı (KDU) tarafından hazırlanır. Eski yönetmelik döneminde bu görevi “GBF hazırlayıcı sertifikası” sahibi kişiler üstleniyordu; güncel sistemde yetkinlik KDU belgelendirmesine bağlanmıştır.

Bu hüküm, ithal ürünler açısından da önem taşır. Yurt dışındaki üreticinin kendi dilindeki ya da İngilizce SDS’sinin Türkçeye çevrilmesi tek başına yeterli sayılmaz; formun Türk mevzuatına göre sınıflandırılması ve yetkin bir uzman tarafından hazırlanması gerekir. Bir GBF incelenirken hazırlayan kişinin adı ve belge bilgisinin formda yer alıp almadığına bakmak, belgenin güvenilirliği hakkında ilk ipucunu verir.

Hangi Ürünler İçin GBF Zorunludur?

KKDİK’e göre tedarikçi, ürün zararlı olarak sınıflandırılma kriterlerini karşılıyorsa ya da kalıcı, biyobirikimli ve toksik özellik gösteriyorsa alıcıya GBF temin etmek zorundadır. Zararlı olarak sınıflandırılmayan bazı karışımlar için de alıcı talep ettiğinde form verilmesi gerekir. Zorunluluğu doğuran başlıca durumlar şunlardır:

• Madde ya da karışımın sınıflandırma, etiketleme ve ambalajlama mevzuatına göre zararlı sınıfına girmesi
• Maddenin kalıcı, biyobirikimli ve toksik (PBT) ya da çok kalıcı ve çok biyobirikimli (vPvB) olması
• Maddenin yönetmeliğin 49. maddesi uyarınca hazırlanan aday listeye başka nedenlerle girmiş olması
• Zararlı sınıfta olmayan bir karışımın, belirli oranların üzerinde zararlı bileşen ya da mesleki maruz kalma sınır değeri olan bir madde içermesi (talep üzerine)

Tehlikeli madde taşımacılığı açısından pratik sonuç şudur: ADR kapsamında sevk edilen kimyasal ürünlerin büyük çoğunluğu aynı zamanda GBF zorunluluğu olan ürünlerdir. Ürünün tehlike sınıfının belirlenmesi ve ADR’deki 9 tehlike sınıfından hangisine girdiğinin tespiti çoğu zaman GBF’nin okunmasıyla başlar.

Güvenlik Bilgi Formunun 16 Bölümü

KKDİK’e göre her GBF aynı sırada 16 başlık içerir ve bu sıra değiştirilemez. Standart yapı, bir acil durumda ya da denetimde aranan bilginin hangi formda olursa olsun aynı yerde bulunmasını sağlar. Aşağıdaki tabloda her bölümün başlığı ve temel içeriği birlikte verilmiştir.

Bölüm	Başlık	Temel içerik
1	Madde/karışımın ve şirketin tanımı	Ürün adı, kullanım alanı, tedarikçi bilgisi, acil telefon
2	Zararların tanımı	Sınıflandırma, etiket unsurları, zararlılık ve önlem ifadeleri
3	Bileşim/içindekiler	Zararlı bileşenler, konsantrasyon aralıkları, tanımlayıcı numaralar
4	İlk yardım önlemleri	Maruz kalma yoluna göre ilk yardım, belirtiler
5	Yangınla mücadele önlemleri	Uygun ve uygun olmayan söndürücüler, özel tehlikeler
6	Kaza sonucu yayılma önlemleri	Döküntü ve sızıntıda kişisel ve çevresel önlemler, temizlik
7	Elleçleme ve depolama	Güvenli elleçleme, depolama koşulları, uyumsuzluklar
8	Maruz kalma kontrolleri/kişisel korunma	Sınır değerler, mühendislik önlemleri, kişisel koruyucu donanım
9	Fiziksel ve kimyasal özellikler	Fiziksel hal, parlama noktası, kaynama noktası, yoğunluk
10	Kararlılık ve tepkime	Tehlikeli tepkimeler, kaçınılacak koşullar ve maddeler
11	Toksikolojik bilgiler	Sağlık etkileri ve toksisite verileri
12	Ekolojik bilgiler	Sucul toksisite, kalıcılık, biyobirikim
13	Bertaraf etme bilgileri	Atık ve ambalaj bertarafı
14	Taşımacılık bilgisi	UN numarası, uygun sevkiyat adı, taşıma sınıfı, ambalaj grubu
15	Mevzuat bilgisi	Ürüne özgü ulusal ve uluslararası mevzuat
16	Diğer bilgiler	Revizyon bilgisi, kısaltmalar, kaynaklar

Taşıma açısından en sık başvurulan bölümler 2, 9 ve 14’tür. Bölüm 2 tehlikenin genel resmini, bölüm 9 parlama noktası gibi sınıflandırmayı etkileyen fiziksel verileri, bölüm 14 ise doğrudan taşıma sınıflandırmasını verir.

14. Bölüm: Taşımacılık Bilgisi ve ADR Bağlantısı

GBF’nin 14. bölümü, ürünün karayolu, demiryolu, denizyolu, iç suyolu ve havayolu taşımacılığındaki sınıflandırmasını gösterir ve ADR’deki taşıma evrakının hazırlanmasında temel girdidir. Bu bölümde yer alan başlıca bilgiler şunlardır:

1. UN numarası ya da kimlik numarası
2. Uygun sevkiyat adı
3. Taşımacılık zararlılık sınıfı ya da sınıfları
4. Ambalajlama grubu
5. Çevresel zararlar (örneğin deniz kirletici işareti)
6. Kullanıcı için özel önlemler (tünel kısıtlama kodu gibi ek bilgiler burada yer alabilir)
7. IMO araçlarına göre dökme deniz taşımacılığı bilgisi

UN numarası, taşıma zincirindeki tüm belgelerin ortak dilidir. Etiket, turuncu plaka, taşıma evrakı ve yazılı talimat bu numaraya göre belirlenir. UN numarasının yapısı ve sorgulanması UN numarası nedir, nasıl sorgulanır yazımızda anlatılmıştır.

ADR, güncel Türkçe çevirisi Ulaştırma Hizmetleri Düzenleme Genel Müdürlüğü sayfasında yayımlanan ve iki yılda bir güncellenen bir anlaşmadır. GBF’nin 14. bölümü ise ürünün hazırlandığı ya da son revize edildiği tarihteki bilgiye dayanır. GBF’deki taşıma bilgisi ADR’nin yürürlükteki sürümüyle karşılaştırılmadan doğrudan evraka aktarılmamalıdır.

GBF’den Taşıma Sınıflandırması Nasıl Okunur?

Taşıma sınıflandırması, 14. bölümdeki bilgilerin diğer bölümlerle ve ADR Tablo A ile çapraz kontrol edilmesiyle doğrulanır. Tek bir satırın okunması yeterli değildir; tutarsızlık varsa kaynağı bulunmalıdır.

Uygulamada izlenen sıra genellikle şöyledir: önce 14. bölümdeki UN numarası ve uygun sevkiyat adı alınır, ardından bu numara ADR Tablo A’da bulunarak sınıf, ambalaj grubu, etiket ve tünel kodu karşılaştırılır. Bölüm 9’daki parlama noktası gibi veriler, özellikle alevlenebilir sıvılarda ambalaj grubunun doğru seçilip seçilmediğini gösterir. Bölüm 3’teki bileşim ise “başka şekilde belirtilmemiş” (b.b.b.) girişlerinde parantez içinde yazılacak teknik adın belirlenmesine yardımcı olur.

14. bölümde “taşıma mevzuatına göre tehlikeli değildir” ifadesi görülüyorsa bu, ürünün taşıma açısından sınıflandırılmadığını gösterir. Yine de bölüm 2’de ciddi zararlılık ifadeleri varken 14. bölümün boş bırakılmış olması, formun hazırlanışında bir hata olabileceğinin işaretidir ve tedarikçiyle netleştirilmelidir.

GBF Ne Zaman Güncellenir?

KKDİK’e göre tedarikçiler, risk yönetim önlemlerini etkileyebilecek ya da zararlara ilişkin yeni bir bilgi edindiğinde, bir izin verildiğinde veya reddedildiğinde ve bir kısıtlama getirildiğinde GBF’yi zaman kaybetmeden günceller. Güncellenen form, önceki 12 ay içinde ürünün tedarik edildiği tüm alıcılara yazılı ya da elektronik ortamda ücretsiz olarak iletilir.

Yönetmelik sabit bir yenileme süresi öngörmez; güncelleme ihtiyacı yeni bilgiye bağlıdır. Taşıma tarafında ise ADR’nin iki yılda bir yenilenmesi, 14. bölümdeki bilgilerin periyodik olarak gözden geçirilmesini pratik bir ihtiyaç haline getirir. Formun 16. bölümündeki revizyon tarihi ve değişiklik notu bu kontrol için ilk bakılacak yerdir. Tedarikçiden yeni sürüm geldiğinde eski formun arşivden çıkarılması, depo ve sevkiyat ekiplerinin aynı belgeye bakmasını sağlar. Değişikliğin 14. bölümü etkileyip etkilemediği ayrıca işaretlenirse etiket ve taşıma evrakının güncellenmesi gereken ürünler de kolayca belirlenir.

TMGD Güvenlik Bilgi Formunu Nasıl Kullanır?

Tehlikeli madde güvenlik danışmanı için GBF, işletmedeki tehlikeli madde envanterinin çıkarılmasında ve her ürün için doğru taşıma yönteminin belirlenmesinde temel belgedir. Danışman, GBF’deki bilgileri ADR ile karşılaştırarak ürünün tam ADR, sınırlı miktar (LQ) ya da istisnai miktar kapsamında sevk edilip edilemeyeceğini değerlendirir.

GBF’nin denetimlerde de karşılığı vardır. Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik’in 32. maddesine göre yol kenarı denetiminde taşınan maddenin içeriği hakkında şüpheye düşülürse gönderen ya da taşımacı, mevzuata uygun hazırlanmış GBF’yi basılı veya dijital olarak denetim personeline ibraz etmek zorundadır. Sevkiyatı yapılan ürünlerin GBF’lerine hızlı erişim, taşıma operasyonunun bir parçası olarak planlanmalıdır.

Ekibimizde bu değerlendirmeler, ADR, RID, IMDG ve IATA DGR alanlarında eğitim veren Bakanlık lisanslı danışman Dr. Ümit Seçkin yönetiminde yürütülür. GBF incelemesi, işletmeye sunduğumuz TMGD hizmeti kapsamındaki envanter ve sınıflandırma çalışmasının ilk adımıdır.

Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Yöntem

GBF ile ilgili sorunların çoğu belgenin varlığından değil, niteliğinden ve güncelliğinden kaynaklanır. Sahada en sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• Yabancı dilde form kullanmak: GBF’nin Türkçe temin edilmesi zorunludur; yalnızca İngilizce SDS ile çalışmak mevzuata uygun değildir.
• Eski yönetmeliğe göre hazırlanmış formu sorgulamamak: 2014 tarihli yönetmelik 31 Aralık 2023’te yürürlükten kalkmıştır; formun hangi mevzuata dayandığı kontrol edilmelidir.
• 14. bölümü doğrudan evraka kopyalamak: Taşıma bilgisi ADR’nin yürürlükteki sürümüyle karşılaştırılmadan kullanılmamalıdır.
• Teknik veri sayfasını GBF sanmak: Ürün performans belgesi tehlike ve güvenlik bilgisinin yerini tutmaz.
• Güncelleme takibi yapmamak: Tedarikçiden gelen revize formlar arşive işlenmez, eski sürümler sahada kullanılmaya devam eder.

Doğru yöntem, her ürün için tek bir güncel GBF’nin merkezi bir arşivde tutulması, revizyon tarihlerinin izlenmesi ve taşıma bilgisinin danışman kontrolünden geçtikten sonra evraka aktarılmasıdır.

Formalite Olarak GBF ile Yönetilen GBF Arşivi Arasındaki Fark

Genel uygulamada GBF’ler satın alma sırasında tedarikçiden istenir, bir klasöre konur ve ancak denetim ya da kaza sonrasında hatırlanır. Bu yaklaşımda aynı ürünün farklı tarihli formları birlikte dolaşır, depo ekibi ile sevkiyat ekibi farklı sürümlere bakar.

Yönetilen bir arşivde ise her ürün için geçerli form tanımlanır, revizyonlar kayıt altına alınır ve 14. bölümdeki taşıma bilgisi ürün ana verisine işlenir. Böylece etiket, taşıma evrakı ve yazılı talimat aynı kaynaktan beslenir. İş sağlığı ve güvenliği tarafında da aynı arşiv risk değerlendirmesinin girdisi haline gelir; bu konudaki genel çerçeve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından belirlenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Güvenlik bilgi formu ile MSDS aynı şey midir?

Evet. MSDS, İngilizce Material Safety Data Sheet ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçede malzeme güvenlik bilgi formu olarak karşılık bulur. Türkiye’deki resmi adı güvenlik bilgi formu, kısaltması GBF’dir.

Güvenlik bilgi formu kaç bölümden oluşur?

GBF, tanımlamadan başlayıp diğer bilgilerle biten 16 standart bölümden oluşur. Taşıma bilgisi 14. bölümde yer alır.

GBF’yi kim hazırlayabilir?

KKDİK Yönetmeliği’nin 27. maddesine göre GBF, Ek-18’e göre belgelendirilmiş kimyasal değerlendirme uzmanı tarafından hazırlanır.

Zararlı Maddeler ve Karışımlara İlişkin Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik hâlâ geçerli mi?

Hayır. 13 Aralık 2014 tarihli bu yönetmelik, KKDİK Yönetmeliği uyarınca 31 Aralık 2023 tarihinde yürürlükten kalkmıştır. GBF’ler artık KKDİK’in 27. maddesi ve Ek-2’sine göre hazırlanır.

GBF Türkçe olmak zorunda mı?

Evet. KKDİK’e göre güvenlik bilgi formu Türkçe olarak temin edilir. Yabancı dildeki SDS’nin yalnızca çevrilmesi yeterli sayılmaz, Türk mevzuatına göre hazırlanması gerekir.

GBF’nin 14. bölümünde hangi bilgiler bulunur?

UN numarası, uygun sevkiyat adı, taşımacılık zararlılık sınıfı, ambalajlama grubu, çevresel zararlar, kullanıcı için özel önlemler ve dökme deniz taşımacılığı bilgisi bu bölümde yer alır.

GBF ne sıklıkla güncellenmelidir?

Mevzuat sabit bir süre öngörmez. Zararlara veya risk yönetimine ilişkin yeni bilgi edinildiğinde, izin veya kısıtlama kararlarında form zaman kaybetmeden güncellenir ve son 12 ayda ürünü alan müşterilere iletilir.

Taşıma sırasında araçta GBF bulunması gerekir mi?

ADR’nin araçta bulundurulmasını istediği belgeler arasında GBF yer almaz. Ancak yol kenarı denetiminde maddenin içeriğinden şüphelenilirse gönderen veya taşımacı GBF’yi basılı ya da dijital olarak ibraz etmek zorundadır.