Tehlikeli Atıklar Nelerdir? Atık Kodları, Örnekler ve Yönetmelik

Tehlikeli atıklar nelerdir sorusunun kısa cevabı, Atık Yönetimi Yönetmeliği’nin atık listesinde altı haneli kodunun yanında yıldız (*) işareti bulunan ve patlayıcı, alevlenir, toksik, aşındırıcı ya da ekotoksik gibi tehlikeli özelliklerden en az birini taşıyan atıklardır. Kullanılmış motor yağı, kontamine ambalajlar, yağlı üstüpüler, atık boya ve solventler, kurşunlu aküler ve flüoresan lambalar en sık karşılaşılan örneklerdir. Bu rehberde tehlikeli atığın tanımını, sektörlere göre örnekleri, atık kodlarının nasıl okunduğunu, güncel mevzuatı, geçici depolama kurallarını, biriktirme ekipmanı renklerini ve lisanslı bertaraf sürecini bir arada ele alıyoruz.

Tehlikeli Atık Nedir?

Tehlikeli atık, yönetmeliğin Ek-3/A listesindeki tehlikeli özelliklerden birini ya da birkaçını taşıyan ve Ek-4 atık listesinde yıldız (*) ile işaretlenen atıktır. Tanım, 2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Atık Yönetimi Yönetmeliği‘nde yer alır.

Yıldız işareti taşımayan atıklar ise tehlikesiz atık olarak kabul edilir. Bir atığın tehlikeli olup olmadığı, görünüşüne veya kokusuna göre değil, hangi süreçten çıktığına ve içeriğine göre belirlenir. Aynı görünen iki temizlik bezi, biri su ile diğeri solventle kirlendiyse farklı kodlarla yönetilir.

Tehlikeli Atıklar Nelerdir? En Yaygın Örnekler

İşletmelerde en sık karşılaşılan tehlikeli atıklar bakım, üretim ve temizlik faaliyetlerinden çıkar. Günlük pratikte en çok görülen türler şunlardır:

• Kullanılmış motor, şanzıman ve yağlama yağları
• Tehlikeli madde kalıntısı içeren veya bunlarla kirlenmiş ambalajlar (varil, bidon, kutu)
• Yağ, solvent veya kimyasalla kirlenmiş üstüpü, emici malzeme, filtre ve koruyucu giysiler
• Organik çözücü içeren atık boya, vernik, tiner ve yıkama solventleri
• Yağ filtreleri ve kurşunlu aküler
• Flüoresan lambalar ve cıva içeren diğer atıklar
• Tehlikeli parça içeren elektrikli ve elektronik atıklar
• Kesme ve işleme emülsiyonları, yağlı sular
• Asbest içeren yapı malzemeleri
• Enfeksiyon riski taşıyan tıbbi atıklar

Bu listedeki atıkların önemli bir kısmı aynı zamanda ADR kapsamında tehlikeli madde olarak sınıflandırılabilir. Maddenin sınıfını anlamak için tehlikeli madde sınıfları yazısı faydalı bir başlangıçtır.

Sektörlere Göre Tehlikeli Atıklar Nelerdir?

Her sektörün kendine özgü tehlikeli atık profili vardır ve atık kodu çoğu zaman bu profile göre seçilir. Aşağıdaki tabloda yönetmeliğin atık listesinden sık kullanılan örnek kodlar yer alıyor.

Sektör	Tipik atık	Örnek atık kodu
Otomotiv, servis ve filo bakımı	Mineral esaslı klor içermeyen motor, şanzıman ve yağlama yağları	13 02 05*
Otomotiv, servis ve filo bakımı	Yağ filtreleri	16 01 07*
Tüm sanayi kolları	Tehlikeli madde kalıntısı içeren veya kontamine ambalajlar	15 01 10*
Tüm sanayi kolları	Tehlikeli maddelerle kirlenmiş emiciler, bezler, koruyucu giysiler	15 02 02*
Boya, mobilya, metal kaplama	Organik çözücü veya tehlikeli madde içeren atık boya ve vernikler	08 01 11*
Kimya ve ilaç üretimi	Diğer organik çözücüler, yıkama sıvıları ve ana çözeltiler	07 07 04*
Metal işleme	Halojen içermeyen işleme emülsiyon ve solüsyonları	12 01 09*
Akü ve enerji	Kurşunlu piller ve akümülatörler	16 06 01*
Bina ve tesis işletmeleri	Flüoresan lambalar ve cıva içeren atıklar	20 01 21*
Sağlık kuruluşları	Enfeksiyonu önlemek için özel işleme tabi atıklar	18 01 03*
İnşaat ve yıkım	Asbest içeren inşaat malzemeleri	17 06 05*

Tablodaki kodlar yol gösterici örneklerdir; doğru kod, atığın çıktığı süreç ve içeriğine göre belirlenmelidir. Atık bertaraf ve geri dönüşüm tesislerine yönelik hizmet kapsamımız için atık bertaraf ve geri dönüşüm sektörü sayfasına bakılabilir.

Tehlikeli Atık Sınıfları: Atığı Tehlikeli Yapan Özellikler

Atığı tehlikeli yapan, yönetmeliğin Ek-3/A bölümünde H koduyla sıralanan tehlikelilik özellikleridir. Yönetmelikte yer alan başlıca özellikler şunlardır:

• H1 patlayıcı, H2 oksitleyici
• H3-A yüksek oranda alevlenir, H3-B alevlenir
• H4 tahriş edici, H5 zararlı, H6 toksik
• H7 kanserojen, H10 üreme sistemine toksik, H11 mutajenik
• H8 aşındırıcı (korozif), H9 enfeksiyon yapıcı
• H12 hava, su veya asitle temasında zehirli gaz açığa çıkaran
• H13 hassaslaştırıcı, H14 ekotoksik
• H15 bertarafı sonrasında bu özelliklerden birini taşıyan başka bir madde (örneğin sızıntı suyu) oluşturabilen

Özelliklerin belirlenmesinde malzeme güvenlik bilgi formları, proses girdileri, Bakanlık kılavuzları ve gerektiğinde yetkili laboratuvar analizleri kullanılır. Güvenlik bilgi formu, atığa dönüşen ürünün tehlikelerini anlamak için çoğu zaman ilk başvurulacak belgedir.

Atık Kodları Nasıl Okunur?

Atık kodu, atığın kaynağını ve türünü tanımlayan altı haneli bir numaradır. Yönetmeliğe göre atıklar altı haneli kodla, ilgili iki haneli ve dört haneli bölüm kodlarıyla birlikte tanımlanır ve tüm çalışmalarda altı haneli kodun tam olarak kullanılması zorunludur.

İlk iki hane atığın çıktığı ana faaliyeti veya bölümü, ikinci iki hane alt bölümü, son iki hane ise atığın kendisini gösterir. 13 02 05* kodunda 13 yağ atıklarını, 13 02 motor, şanzıman ve yağlama yağlarını, 05 ise mineral esaslı klor içermeyen yağları ifade eder. Son iki hanesi 99 olan “başka türlü tanımlanmamış” kodlar ise Bakanlık onayı olmadan kullanılamaz.

Sık Aranan Tehlikeli Atık Kodları

Aşağıdaki kodlar işletmelerde en sık karşılaşılan ve yıldızlı (tehlikeli) olarak listelenen atıklardır. Kodun doğru seçimi atığın kaynağına bağlıdır; aynı malzeme farklı bir süreçten çıkıyorsa farklı bir kod alabilir.

Atık kodu	Atık türü	Nerede çıkar?
15 02 02*	Tehlikeli maddelerle kirlenmiş emiciler, filtre malzemeleri, temizleme bezleri, koruyucu giysiler	Bakım atölyesi, dökülme müdahalesi, üretim hatları
15 01 10*	Tehlikeli madde kalıntısı içeren ya da bunlarla kirlenmiş ambalajlar	Kimyasal, boya, solvent kullanan tüm işletmeler
12 01 09*	Halojen içermeyen işleme emülsiyon ve solüsyonları (bor yağı vb.)	Talaşlı imalat, CNC ve metal işleme
13 02 05*	Mineral bazlı, klor içermeyen motor, şanzıman ve yağlama yağları	Araç filoları, servisler, makine bakımı
16 06 01*	Kurşunlu aküler	Araç filoları, forklift ve jeneratör bakımı

Tanımlar Avrupa Atık Listesi’ne (2000/532/EC) dayanır; Türkiye’deki Atık Yönetimi Yönetmeliği Ek-4 listesi aynı kodlama sistemini kullanır. Kesin kod seçimi için güncel Ek-4 metni esas alınmalıdır.

Atık kodu, taşımada ADR sınıflandırmasını da doğrudan etkiler. İstanbul ve İzmir’deki işletmelerde atık kodu ile ADR sınıfını Dr. Ümit Seçkin koordinasyonunda aynı dosyada eşleştiriyoruz; atık taşımacılığına özel yükümlülükler tehlikeli atık taşımacılığı rehberinde yer alıyor.

Yıldız (*), (A) ve (M) İşaretleri Ne Anlama Gelir?

Yıldız (*) işareti atığın tehlikeli olduğunu, (A) işareti kesin tehlikeli, (M) işareti ise muhtemel tehlikeli olduğunu gösterir. Yönetmelik eklerindeki açıklamalara göre (A) ile işaretli atıklar analiz yapılmaksızın tehlikeli olarak sınıflandırılır.

(M) ile işaretli atıklarda ise tehlikelilik özelliklerinin ve konsantrasyonlarının belirlenmesi gerekir. Konsantrasyonlar Ek-3/B’deki sınır değerlerin üzerindeyse tehlikeli kod, altındaysa ilgili tehlikesiz kod kullanılır. Yönetmelik, (M) koduyla bağlantılı tehlikesiz kodun, atığın tehlikesiz olduğu kanıtlanmadan kullanılmamasını öngörür. 15 02 02* kirlenmiş emiciler ve 08 01 11* atık boyalar bu gruba giren tipik örneklerdir.

Atık Kodu Belirleme Hiyerarşisi

Doğru kod, yönetmelikte tanımlanan sıraya göre aranır; en uygun kod bulunduğunda arama biter. Hiyerarşi şu adımlardan oluşur:

1. Önce 01-12 ve 17-20 arası bölümlerde atığın kaynağına uygun altı haneli kod aranır.
2. Bulunamazsa 13, 14 ve 15. bölümler (yağlar, çözücüler, ambalajlar) incelenir.
3. Burada da uygun kod yoksa 16. bölüm değerlendirilir.
4. Hiçbirinde tanımlanamayan atık için, ana faaliyete uygun ve 99 ile biten kod Bakanlık onayıyla kullanılır.

Pratikte en sık hata, kaynak bölümüne bakmadan doğrudan 15 veya 16. bölümden kod seçmektir. Bu durum hem atık beyanında hem de kabul eden tesiste uyumsuzluk yaratır.

Tehlikeli Atık Yönetmeliği: Güncel Mevzuat Hangisi?

Bugün tehlikeli atıkları düzenleyen temel metin Atık Yönetimi Yönetmeliği’dir. Eskiden “tehlikeli atık yönetmeliği” olarak anılan 14 Mart 2005 tarihli Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Atık Yönetimi Yönetmeliği ile yürürlükten kaldırılmıştır.

Tıbbi atıklar için ayrıca 25 Ocak 2017 tarihli Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği uygulanır. Biriktirme ekipmanları ve kaynağında ayrı toplama ise Sıfır Atık Yönetmeliği ile düzenlenir. Mevzuat zaman zaman değiştiği için uygulamada yönetmeliklerin güncel metinleri esas alınmalıdır.

Atık Üreticisinin Temel Yükümlülükleri

Atık üreticisi, atığını oluştuğu yerden lisanslı bir tesise teslim edene kadar yönetmekten sorumludur. Yönetmelikte sayılan başlıca yükümlülükler şunlardır:

• Atıkları diğer atıklarla karıştırmadan ayrı toplamak ve geçici depolamak
• Kayıt tutmak, uygun ambalajlama ve etiketleme yapmak
• Atık beyan formunu bir önceki yıla ait bilgilerle her yıl en geç Mart ayı sonuna kadar doldurmak
• Atıkları yalnızca izin veya çevre lisansı almış tesislere göndermek
• Kayıtları en az beş yıl saklamak
• Atığın niteliğinin belirlenmesi, taşınması ve işlenmesi masraflarını karşılamak

Yönetmelik, atıkların seyreltilerek veya başka maddelerle karıştırılarak tehlikesiz gösterilmesine de izin vermez. Karıştırma yasağı hem çevre mevzuatında hem de taşıma sırasındaki uyumsuz madde kurallarında karşılık bulur.

Geçici Depolama Alanı Kuralları

Tehlikeli atıklar, tıbbi atıklar hariç olmak üzere geçici depolama alanında en fazla 6 ay bekletilebilir; tehlikesiz atıklar için bu süre en fazla 1 yıldır. Depolama, kural olarak atığın üretildiği tesisin sınırları içinde yapılır.

Yönetmeliğin geçici depolamaya ilişkin başlıca kuralları şunlardır:

• Depolanan atığın üzerinde tehlikeli ya da tehlikesiz atık ibaresi, atık kodu, miktarı ve depolama tarihi bulunur.
• Atıklar birbirleriyle reaksiyona girmeyecek şekilde depolanır.
• Ayda bin kilogram veya daha fazla tehlikeli atık üreten işletmeler geçici depolama alanı için il müdürlüğünden izin alır; bunun altındakiler izinden muaftır.
• Tehlikeli atık geçici depolama alanları için miktara bakılmaksızın Tehlikeli Maddeler ve Tehlikeli Atık Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası yaptırılır.

Alanın zemini, drenajı, havalandırması ve yangın önlemleri gibi teknik ayrıntılar Bakanlıkça belirlenen esaslara tabidir. Uygulamada sızdırmaz zemin, taşma havuzu, üstü kapalı alan ve uyumsuz atıklar arasında fiziksel ayrım en çok kontrol edilen noktalardır. Sigorta kapsamı hakkında bilgi için tehlikeli maddeler lojistiğinde sigorta sayfamıza bakılabilir.

Atık Poşeti ve Konteyner Renkleri

Tehlikeli atıklar için mevzuatta tek bir zorunlu poşet veya konteyner rengi tanımlanmamıştır; belirleyici olan kap üzerindeki etiket ve atık kodudur. Renk kodları, Sıfır Atık Yönetmeliği’nde geri kazanılabilir ve tehlikesiz atıklar, Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’nde ise tıbbi atıklar için belirlenmiştir.

Atık türü	Renk	Dayanak
Kâğıt (ayrı biriktirmede)	Mavi	Sıfır Atık Yönetmeliği
Plastik	Sarı	Sıfır Atık Yönetmeliği
Cam	Yeşil	Sıfır Atık Yönetmeliği
Metal	Açık gri	Sıfır Atık Yönetmeliği
Biyo-bozunur atıklar	Kahverengi	Sıfır Atık Yönetmeliği
Diğer (geri kazanılamayan) atıklar	Koyu gri	Sıfır Atık Yönetmeliği
Atık ilaçlar	Beyaz	Sıfır Atık Yönetmeliği
Tıbbi atık torbası	Kırmızı, biyotehlike amblemli	Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği
Tıbbi atık geçici depolama konteyneri	Turuncu, biyotehlike amblemli	Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği

Kâğıt, cam, metal ve plastik birlikte biriktirildiğinde mavi renk kullanılabilir. Tehlikeli atıkların renk yerine içerik ve uyumluluğa göre ayrılması, uygun ve sağlam kaplarda tutulması ve her kabın etiketlenmesi esastır.

Bertaraf, Geri Kazanım ve Lisanslı Firmalar

Tehlikeli atıklar yalnızca çevre izni veya çevre lisansı almış tesislere gönderilebilir ve bu tesislere lisanslı taşıyıcılarla ulaştırılır. Yönetmelik, atıkların bu firmalar dışındaki üçüncü kişilerce toplanmasını, taşınmasını, geri kazanılmasını veya bertaraf edilmesini yasaklar.

Atığın bulunduğu yerden işleme tesisine kadar olan taşıma, Ulusal Atık Taşıma Formu (UATF) ile kayıt altına alınır. Tesis, kabul ettiği atığın formunu imzalayıp atık üreticisine iletir. Lisanslı tesislerin ve taşıyıcıların güncel durumu, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü kaynaklarından kontrol edilebilir.

Atıkların Taşınmasında ADR Boyutu

Tehlikeli atığın yola çıktığı anda çevre mevzuatına ek olarak tehlikeli madde taşıma kuralları da devreye girer. Atık kodu çevre mevzuatı için, UN numarası ve ADR sınıfı ise taşıma için gereklidir; bu ikisi birbirinin yerine geçmez.

Kontamine ambalajlar, atık solventler veya kullanılmış aküler sevk edilirken sınıflandırma, ambalaj, etiket, evrak ve araç işaretlemesi ADR’ye göre yapılır. Bu konunun ayrıntıları ve faaliyet belgesi ilişkisi için atıkların ADR kapsamında sevkiyatı ve faaliyet belgesi rehberimize bakılabilir.

Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Yöntem

Tehlikeli atık yönetimindeki hataların çoğu, sınıflandırma ve depolama aşamasında başlar. Denetimlerde sık görülen hatalar şunlardır:

• (M) işaretli atıkları analiz yapmadan tehlikesiz kodla beyan etmek
• Kaynak bölümüne bakmadan doğrudan genel kodlar seçmek
• Uyumsuz atıkları (asit ve baz, oksitleyici ve solvent) yan yana depolamak
• Kap üzerine atık kodu, miktar ve depolama tarihini yazmamak
• 6 aylık geçici depolama süresini takip etmemek
• Atığı, lisans kapsamı o atık kodunu içermeyen bir firmaya teslim etmek

Doğru yöntem, her atık akışı için süreç bazlı bir atık envanteri çıkarmak, kodu hiyerarşiye göre belirlemek ve depolama alanını bu envantere göre düzenlemektir. Envanter güncel tutulduğunda atık beyanı, sevkiyat evrakı ve denetim hazırlığı aynı kaynaktan beslenir.

Parça Parça Yönetim ile Bütüncül Yaklaşımın Farkı

Genel uygulamada atık kodlaması çevre sorumlusuna, depolama iş güvenliği ekibine, sevkiyat ise lojistik birimine bırakılır. Bu dağınık yapı, atık kodu ile UN numarasının uyuşmaması, depoda uyumsuz atıkların bir araya gelmesi veya evrakta eksik bilgi gibi sorunlara yol açar.

Bütüncül yaklaşımda atığın oluştuğu noktadan tesise teslimine kadar tüm adımlar tek bir çerçevede ele alınır. Çevre mevzuatı, iş güvenliği ve tehlikeli madde taşıma kuralları birlikte değerlendirildiğinde hem denetim riski hem de gereksiz maliyet azalır.

Tehlikeli Atık Süreçlerinde Uzman Desteği

Tehlikeli atık üreten ya da taşıyan işletmelerde çevre ve taşıma mevzuatının kesiştiği noktalar uzmanlık gerektirir. Ekibimizde bu çalışmaları, Türkiye’nin ilk ADR tezini hazırlayan Bakanlık lisanslı TMGD Dr. Ümit Seçkin koordine eder.

İstanbul Avrupa yakasında Hadımköy, Esenyurt ve Silivri çevresindeki sanayi bölgelerinde, İzmir’de ise Kemalpaşa, Aliağa ve Çiğli’deki üretim tesislerinde atık akışlarının sınıflandırılması ve sevkiyat uygunluğu konusunda destek veriyoruz.

Tehlikeli atık üreten ya da taşıyan işletmelerde atık kodu, ADR sınıflandırması ve taşıma evrakı birlikte doğru kurulmalıdır; atık taşımacılığında Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi ve TMGD yükümlülüğü ayrıca devreye girer. Bu süreçleri tek elden yöneten tehlikeli madde güvenlik danışmanlığı hizmetimizin atık tarafı atık bertaraf ve geri dönüşüm sektörü sayfasında özetleniyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Tehlikeli atık ile tehlikesiz atık nasıl ayırt edilir?

Atık Yönetimi Yönetmeliği’nin atık listesinde altı haneli kodunun yanında yıldız (*) işareti bulunan atıklar tehlikelidir. Yıldız işareti olmayan atıklar tehlikesiz kabul edilir.

Atık kodundaki yıldız işareti ne anlama gelir?

Yıldız (*) işareti atığın tehlikeli atık olduğunu gösterir. Açıklama sütunundaki (A) kesin tehlikeli, (M) ise muhtemel tehlikeli anlamına gelir.

Tehlikeli atıklar ne kadar süre depolanabilir?

Tıbbi atıklar hariç tehlikeli atıklar geçici depolama alanında en fazla 6 ay, tehlikesiz atıklar ise en fazla 1 yıl bekletilebilir.

Geçici depolama için izin almak gerekir mi?

Ayda bin kilogram veya daha fazla tehlikeli atık üreten işletmeler il müdürlüğünden geçici depolama izni alır. Bu miktarın altında kalan işletmeler izinden muaftır, ancak depolama kurallarına uymak zorundadır.

Tehlikeli atık yönetmeliği hâlâ yürürlükte mi?

2005 tarihli Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği yürürlükten kaldırılmıştır. Tehlikeli atıklar bugün 2015 tarihli Atık Yönetimi Yönetmeliği kapsamında düzenlenir.

Tehlikeli atık poşeti hangi renk olmalıdır?

Mevzuatta tehlikeli atıklar için tek bir zorunlu renk tanımlanmamıştır; kap üzerindeki etiket ve atık kodu esastır. Tıbbi atıklar için ise kırmızı torba ve turuncu konteyner kullanılması zorunludur.

Kontamine ambalajlar tehlikeli atık mıdır?

Tehlikeli madde kalıntısı içeren veya tehlikeli maddelerle kirlenmiş ambalajlar 15 01 10* koduyla tehlikeli atık olarak sınıflandırılır.

Atık beyanı ne zaman yapılır?

Atık üreticileri, bir önceki yıla ait bilgileri içeren atık beyan formunu her yıl en geç Mart ayı sonuna kadar doldurur.

Tehlikeli atığı kim taşıyabilir?

Tehlikeli atıklar, taşıma lisansına sahip firmalar tarafından izin veya çevre lisansı almış tesislere taşınır. Taşıma sırasında ADR kurallarına da uyulması gerekir.

Tehlikeli Atık Yönetiminde Bir Sonraki Adım

Konuyu araştıranlar için bu rehber, tehlikeli atıklar nelerdir sorusunun temel çerçevesini ortaya koyar. Hangi atığın hangi kodla yönetileceğinden emin olmayan işletmeler, süreç bazlı kısa bir envanter çalışmasıyla netlik sağlayabilir. Depolama ve sevkiyat tarafında hemen destek isteyen işletmeler ise doğrudan bizimle iletişime geçebilir.