Tehlikeli Madde Sınıfları: ADR’deki 9 Sınıf ve Alt Bölümleri

Tehlikeli madde sınıfları, karayolu taşımacılığında hangi kuralın hangi ürüne uygulanacağını belirleyen temel çerçevedir. ADR, tehlikeli malları taşıdıkları baskın tehlikeye göre dokuz sınıfa ayırır; patlayıcılardan gazlara, alevlenir sıvılardan aşındırıcılara kadar her grup kendine özgü etiket, ambalaj ve evrak kurallarıyla yönetilir. Bir ürünün hangi ADR sınıfına girdiği belirlenmeden doğru ambalaj seçilemez, etiket yapıştırılamaz ve sevk evrakı düzenlenemez. Bu rehberde dokuz sınıfı alt bölümleriyle birlikte, sektörden örnekler, etiket görünümleri ve ambalaj grupları üzerinden sade bir dille anlatıyoruz.

ADR’de Sınıflandırma Mantığı Nasıl Kurulur?

ADR, Birleşmiş Milletler’in tehlikeli malların taşınmasına ilişkin Model Düzenlemeleri üzerine kurulmuş bir anlaşmadır. Deniz yolu için IMDG Kod, hava yolu için IATA-DGR ve demiryolu için RID de aynı sınıf yapısını kullanır. Bu ortak dil sayesinde İstanbul’dan yola çıkan bir sevkiyat, limanda gemiye ya da havalimanında uçağa aktarıldığında sınıf bilgisi değişmez.

Sınıflandırmada belirleyici olan, maddenin ticari adı değil fiziksel ve kimyasal özellikleridir. Parlama noktası, zehirlilik, aşındırıcılık, basınç altında bulunma ve radyoaktivite gibi özellikler test verileriyle değerlendirilir. Bir madde birden fazla tehlike taşıyorsa ADR’deki öncelik kurallarına göre asıl sınıf seçilir, diğer tehlikeler ise yan tehlike olarak etiketlenir.

Türkiye’de karayoluyla tehlikeli madde taşımacılığının idari çerçevesi Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından yönetilir. ADR metni iki yılda bir güncellendiği için sınıflandırma kararlarının geçerli sürüme göre verilmesi gerekir.

9 Tehlikeli Madde Sınıfı Bir Bakışta

Aşağıdaki tablo, ADR tehlike sınıflarının adlarını, alt bölümlerini ve sık karşılaşılan örnekleri bir arada gösterir. Ayrıntılar, tablonun ardından gelen bölümlerde her sınıf için ayrıca ele alınmıştır.

Sınıf	Adı	Alt bölümler	Örnek ürünler
1	Patlayıcı maddeler ve nesneler	1.1 – 1.6	Havai fişek, mühimmat, fünye
2	Gazlar	2.1, 2.2, 2.3	LPG, oksijen tüpü, aerosoller, klor
3	Alevlenir sıvılar	Yok	Benzin, motorin, etanol, solventli boyalar
4	Alevlenir katılar ve benzerleri	4.1, 4.2, 4.3	Kibrit, kükürt, kalsiyum karbür
5	Oksitleyiciler ve organik peroksitler	5.1, 5.2	Amonyum nitrat, hidrojen peroksit
6	Zehirli ve bulaşıcı maddeler	6.1, 6.2	Pestisitler, tıbbi atıklar
7	Radyoaktif maddeler	Yok	Tıbbi izotoplar, endüstriyel kaynaklar
8	Aşındırıcı maddeler	Yok	Sülfürik asit, sodyum hidroksit, akü
9	Çeşitli tehlikeli maddeler	Yok	Lityum piller, çevre için tehlikeli maddeler

Dokuz sınıfın etiket renkleri ve örnek UN numaraları aşağıdaki galeride bir arada görülebilir; her sınıfın ayrıntısı alttaki bölümlerde.

Sınıf 1: Patlayıcı Maddeler ve Nesneler

Birinci sınıf, kimyasal reaksiyonla ani gaz, ısı ve basınç üreten maddeleri ve bu maddeleri içeren nesneleri kapsar. Tehlikenin derecesine göre altı bölüme ayrılır: 1.1 kütle halinde patlama tehlikesi olanlar, 1.2 fırlama tehlikesi olanlar, 1.3 yangın ve küçük patlama tehlikesi olanlar, 1.4 önemli bir tehlike göstermeyenler, 1.5 ve 1.6 ise çok duyarsız madde ve nesnelerdir.

Bölüm numarasının yanında bir de uyumluluk grubu harfi bulunur ve hangi patlayıcıların aynı araçta taşınabileceği bu harfe göre belirlenir. Etiket turuncu zeminlidir; 1.1, 1.2 ve 1.3 bölümlerinde patlayan bomba sembolü yer alır. Havai fişek ve mühimmat sevkiyatlarına ilişkin uygulamalar havai fişek ve mühimmat grubu sayfasında ayrıca anlatılmaktadır.

Sınıf 2: Gazlar ve Alt Bölümleri

İkinci sınıf; sıkıştırılmış, sıvılaştırılmış, soğutularak sıvılaştırılmış ve çözünmüş gazları, ayrıca aerosolleri ve basınçlı kartuşları içerir. Tehlike türüne göre üç alt bölüm vardır:

• 2.1 Alevlenir gazlar: LPG, propan, asetilen gibi gazlar. Etiket kırmızı zemin üzerinde alev sembolü taşır.
• 2.2 Alevlenmeyen, zehirli olmayan gazlar: azot, argon, karbondioksit, oksijen gibi gazlar. Etiket yeşil zemin üzerinde gaz tüpü sembolü taşır; oksijen gibi yükseltgen gazlara ayrıca oksitleyici etiketi eklenir.
• 2.3 Zehirli gazlar: klor, amonyak gibi gazlar. Etiket beyaz zemin üzerinde kafatası ve çapraz kemik sembolü taşır.

Gaz tüpleri ve basınçlı kaplar için periyodik muayene ve valf koruması gibi ek şartlar bulunur. Bu konudaki uygulama ayrıntıları tüpler ve basınçlı kaplar sayfamızda yer alır. Deodorant, sprey boya ve kolonya gibi ürünlerin durumu ise parfüm, aerosol ve kozmetik grubunda ele alınır.

Sınıf 3: Alevlenir Sıvılar

Üçüncü sınıf, belirli bir sıcaklığın altında alevlenir buhar çıkaran sıvıları kapsar ve sevkiyat hacmi en yüksek gruptur. Benzin (UN 1203), motorin (UN 1202), etanol, tiner, solvent bazlı boya ve mürekkepler bu sınıfın tipik örnekleridir. Etiket, kırmızı zemin üzerinde siyah veya beyaz alev sembolünden oluşur.

Bu sınıfta ambalaj grubu, maddenin parlama noktası ve kaynama başlangıç noktasına göre belirlenir. Sınır değerler ADR’nin sınıflandırma bölümünde tanımlanır ve ürün bazında güncel metinden teyit edilmelidir. Akaryakıt ürünlerindeki uygulamalar akaryakıt grubu sayfasında, boya ve mürekkep sevkiyatları ise boya ve mürekkep grubu sayfasında anlatılmaktadır.

Sınıf 4: Alevlenir Katılar ve Reaktif Maddeler

Dördüncü sınıf, yanma davranışı birbirinden farklı üç alt bölüme ayrılır. Her bölümün etiketi de bu farkı yansıtacak şekilde tasarlanmıştır:

1. 4.1 Alevlenir katılar, kendiliğinden reaksiyona giren maddeler ve katı duyarsızlaştırılmış patlayıcılar: kibrit, kükürt, bazı metal tozları. Etiket kırmızı ve beyaz dikey çizgili zemin üzerinde alev sembolü taşır.
2. 4.2 Kendiliğinden yanmaya yatkın maddeler: hava ile temas ettiğinde ısınarak tutuşabilen maddeler; beyaz fosfor ve yağlı bazı elyaflar bu gruptadır. Etiketin üst yarısı beyaz, alt yarısı kırmızıdır.
3. 4.3 Su ile temasında alevlenir gaz çıkaran maddeler: kalsiyum karbür, sodyum ve bazı metal hidrürler. Etiket mavi zemin üzerinde alev sembolü taşır.

4.3 maddelerinde yağmur, yoğuşma ya da yangın söndürme suyu bile tehlikeli bir reaksiyon başlatabilir. Maddenin doğası gereği ambalajların nem geçirmez olması ve araçta su ile temasın önlenmesi ayrıca önem taşır.

Sınıf 5: Oksitleyiciler ve Organik Peroksitler

5.1 alt bölümündeki oksitleyici maddeler kendileri yanmasa da oksijen sağlayarak başka maddelerin yanmasını hızlandırır. Amonyum nitrat bazlı gübreler, kalsiyum hipoklorit ve bazı hidrojen peroksit çözeltileri bu gruba girer. Etiket sarı zemin üzerinde daire ve alev sembolü taşır. Havuz kimyasallarının bu sınıfla ilişkisi klor ve hipoklorit rehberimizde ayrıntılı olarak incelenmiştir.

5.2 alt bölümündeki organik peroksitler ise ısıya, sürtünmeye ve darbeye duyarlı, kendi içinde oksijen barındıran maddelerdir. Bazılarının belirli bir sıcaklığın altında, sıcaklık kontrollü taşınması gerekir. Etiketin üst yarısı kırmızı, alt yarısı sarıdır ve alev sembolü taşır.

Sınıf 6: Zehirli ve Bulaşıcı Maddeler

6.1 alt bölümü; yutulduğunda, solunduğunda veya deriyle temas ettiğinde sağlığa ciddi zarar verebilen zehirli maddeleri kapsar. Bazı pestisitler, siyanür bileşikleri ve belirli laboratuvar kimyasalları bu gruptadır. Etiket beyaz zemin üzerinde kafatası ve çapraz kemik sembolü taşır.

6.2 alt bölümü ise insan veya hayvanlarda hastalığa yol açabilecek patojenleri içeren bulaşıcı maddeleri kapsar. Tıbbi atıklar ve biyolojik numuneler bu grubun tipik örnekleridir; etiket üzerinde biyolojik tehlike sembolü bulunur. Hastane ve laboratuvarlardaki uygulamalar sağlık kurumları ve laboratuvarlar sayfasında ele alınmıştır.

Sınıf 7: Radyoaktif Maddeler

Yedinci sınıf, iyonlaştırıcı radyasyon yayan maddeleri kapsar. Tıpta kullanılan izotoplar, endüstriyel radyografi kaynakları ve bazı ölçüm cihazları bu gruptadır. Bu sınıfta ADR kurallarına ek olarak ulusal radyasyon güvenliği mevzuatı da devreye girer.

Etiketler kategori I-Beyaz, II-Sarı ve III-Sarı olarak ayrılır ve yüzey radyasyon seviyesine göre seçilir. Etiket üzerinde yonca biçimli radyasyon sembolü, içerik ve aktivite bilgisi yer alır. Fisil maddeler için ayrıca kritiklik güvenlik indeksi etiketi kullanılır.

Sınıf 8: Aşındırıcı Maddeler

Sekizinci sınıf, kimyasal etkiyle deri dokusuna veya metal yüzeylere zarar veren maddeleri kapsar. Sülfürik asit, hidroklorik asit, sodyum hidroksit çözeltisi ve kurşun asit aküler en sık görülen örneklerdir. Etiketin üst yarısı beyaz, alt yarısı siyahtır; üzerinde iki test tüpünden bir ele ve bir metal parçasına damlayan sıvı sembolü bulunur.

Aşındırıcı maddelerde ambalaj malzemesinin maddeyle uyumu kritik önem taşır. Bazı asitler belirli metal ya da plastik türlerini zamanla aşındırarak sızıntıya yol açabilir. Kimya sektöründeki sevkiyatlarda bu uyum kontrolü kimya sektörü TMGD danışmanlığı kapsamında düzenli olarak yapılır.

Sınıf 9: Çeşitli Tehlikeli Maddeler ve Nesneler

Dokuzuncu sınıf, diğer sekiz sınıfın tanımına uymayan ancak taşıma sırasında risk oluşturan madde ve nesneleri toplar. Sınıfın kapsamı geniştir ve günlük ticarette sık karşılaşılan ürünleri içerir:

• Lityum iyon ve lityum metal piller (UN 3480, UN 3481, UN 3090, UN 3091)
• Çevre için tehlikeli maddeler (katı olanlar UN 3077, sıvı olanlar UN 3082)
• Hava yastığı şişiriciler ve emniyet kemeri gerdiriciler
• Yüksek sıcaklıkta taşınan maddeler
• Kuru buz ve bazı asbest türleri

Genel sınıf 9 etiketinin üst yarısında siyah dikey çizgiler bulunur. Lityum piller için ise alt yarısında pil sembolü yer alan ayrı bir etiket kullanılır. Pil ve batarya sevkiyatlarına ilişkin ayrıntılar pil ve batarya grubu sayfasında bulunur.

Ambalaj Grupları I, II ve III Ne Anlama Gelir?

Ambalaj grubu, aynı sınıf içindeki maddelerin tehlike derecesini gösteren bir sıralamadır. I yüksek, II orta, III ise düşük tehlike derecesini ifade eder. Grup, maddenin ADR Tablo A’daki satırında yazılıdır ve kullanılacak ambalajın dayanım seviyesini doğrudan belirler.

BM onaylı ambalajların üzerindeki işaretlemede X, Y ve Z harfleri yer alır. X işaretli ambalaj I, II ve III grubundaki maddeler için; Y işaretli ambalaj II ve III grubu için; Z işaretli ambalaj ise yalnızca III grubu için kullanılabilir. Sınıf 2, sınıf 7, sınıf 5.2 ve sınıf 1 gibi bazı gruplarda ambalaj grubu atanmaz; bu sınıflarda ambalaj şartları kendi özel hükümleriyle belirlenir.

Etiketler, Yan Tehlikeler ve Turuncu Plaka

Tehlike etiketleri, köşesi üstte duran kare biçimindedir ve ambalajlarda genellikle en az 100 x 100 mm boyutunda kullanılır. Etiketin alt köşesinde sınıf numarası yazar. Birden fazla tehlike taşıyan maddelerde asıl sınıf etiketinin yanına yan tehlike etiketleri de eklenir; örneğin hem alevlenir hem aşındırıcı bir sıvı iki ayrı etiket taşır.

Araç düzeyinde ise büyük boyutlu levhalar ve turuncu plakalar kullanılır. Tanker ve dökme taşımalarda turuncu plakanın üst yarısında tehlike tanımlama numarası, alt yarısında UN numarası bulunur. Etiket ve işaretleme uygulamalarında sık yapılan hataların önüne geçmek için tehlikeli madde etiketleme hizmetimizden destek alınabilir.

Bir Ürünün Sınıfı Adım Adım Nasıl Belirlenir?

Sahada en güvenilir sonuç, belge ve veri kontrolünü sırayla yapan bir yöntemle alınır. İşletmelerde uyguladığımız temel akış şu şekildedir:

1. Ürünün güncel güvenlik bilgi formu temin edilir ve 14. bölümdeki taşımacılık bilgileri okunur.
2. Formdaki UN numarası, sınıf ve ambalaj grubu ADR Tablo A ile karşılaştırılır.
3. Karışım ürünlerde bileşim ve test verileri incelenerek uygun giriş doğrulanır.
4. Yan tehlikeler, özel hükümler ve sınırlı miktar olanakları kontrol edilir.
5. Sonuç, ambalaj, etiket ve sevk evrakına aynı şekilde yansıtılır.

Formül değişikliği, tedarikçi değişikliği veya yeni ADR sürümü bu akışın yeniden işletilmesini gerektirir. Tek seferlik yapılan bir sınıflandırma, zamanla ürünün gerçek durumunu yansıtmaz hale gelebilir.

Sık Yapılan Sınıflandırma Hataları ve Doğru Yöntem

Denetimlerde ve saha ziyaretlerinde karşılaştığımız hataların çoğu küçük görünen varsayımlardan kaynaklanır. En yaygın olanları şöyle sıralanabilir: ticari ürün adından sınıf tahmin etmek, eski tarihli güvenlik bilgi formuna güvenmek, yan tehlike etiketini atlamak ve ambalajın BM işaretindeki harfi ambalaj grubuyla karşılaştırmamak.

Bir diğer sık hata, aynı sınıftaki iki ürünün aynı kurallara tabi olduğunu düşünmektir. Aynı sınıfta olsalar da farklı ambalaj grubundaki ürünlerin ambalaj, miktar sınırı ve muafiyet hesapları farklıdır. Doğru yöntem, her ürünü kendi Tablo A satırı üzerinden ayrı ayrı değerlendirmektir. Denetimlerde öne çıkan diğer eksikler denetimlerde karşılaşılan hatalar yazımızda derlenmiştir.

Tablo Okumak ile Uzman Değerlendirmesi Arasındaki Fark

Yaygın uygulamada sınıflandırma çoğu zaman güvenlik bilgi formundaki satırın olduğu gibi kopyalanmasıyla yapılır. Bu yaklaşım basit ürünlerde çoğu zaman sonuç verse de karışımlarda, numune gönderimlerinde ve atık sevkiyatlarında yetersiz kalır. Formlar bazen eski ADR sürümüne göre hazırlanmış olur ya da ürünün son formülünü yansıtmaz.

Uzman değerlendirmesinde form bir başlangıç noktası olarak kabul edilir ve doğrulamayla tamamlanır. Tehlikeli madde sınıfları ile ürünün gerçek bileşimi karşılaştırılır, yan tehlikeler ve özel hükümler tek tek kontrol edilir, sonuç yazılı kayda bağlanır. Aradaki fark, denetim anında belgelenebilir bir gerekçeye sahip olmaktır.

Sınıflandırmada TMGD’nin Rolü ve Uzman Kadro

Tehlikeli madde güvenlik danışmanı, işletmenin ürünlerinin doğru sınıflandırılmasını, ambalaj ve etiket seçiminin mevzuata uygunluğunu ve personelin bu konuda bilgilendirilmesini takip eder. Sınıflandırma hatası bir kez yapıldığında ambalajdan evraka kadar zincirin tamamı hatalı ilerler; danışmanın kontrolü bu zinciri başlangıç noktasında düzeltir. Danışmanlık kapsamı TMGD hizmeti sayfasında ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

Ekibimizin ADR birikimi, Türkiye’de ADR üzerine hazırlanan ilk akademik tezin sahibi olan Bakanlık lisanslı TMGD Dr. Ümit Seçkin tarafından yönlendirilir. İstanbul Avrupa yakası ile İzmir ve Manisa’daki işletmelere yerinde destek verilir. Mevzuatın güncel metinlerine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Tehlikeli madde sınıfları kaç tanedir?

ADR, tehlikeli maddeleri dokuz sınıfa ayırır. Sınıf 2, 4, 5 ve 6 kendi içinde alt bölümlere, sınıf 1 ise tehlike derecesine göre altı bölüme ayrılır.

Bir ürünün ADR sınıfı nereden öğrenilir?

İlk bakılacak yer, ürünün güncel güvenlik bilgi formunun 14. bölümüdür. Buradaki bilgi ADR Tablo A ile karşılaştırılarak sınıf, ambalaj grubu ve etiketlerin tutarlılığı doğrulanmalıdır.

Ambalaj grubu I, II ve III arasındaki fark nedir?

Ambalaj grubu tehlike derecesini gösterir. I yüksek, II orta, III düşük tehlikeyi ifade eder ve kullanılacak BM onaylı ambalajın dayanım seviyesini belirler.

Her sınıfta ambalaj grubu bulunur mu?

Hayır. Sınıf 1, sınıf 2, sınıf 5.2 ve sınıf 7 gibi bazı gruplarda ambalaj grubu atanmaz. Bu maddelerin ambalaj şartları kendi özel hükümleriyle belirlenir.

Aerosoller hangi tehlike sınıfına girer?

Aerosoller ADR’de sınıf 2 kapsamında UN 1950 numarasıyla taşınır. İçerdikleri itici gaz ve ürüne göre alevlenir veya alevlenmez olarak farklı kurallara tabi olurlar.

Lityum piller neden sınıf 9’dadır?

Lityum piller diğer sekiz sınıfın tanımına tam uymayan ancak ısınma ve yangın riski taşıyan nesnelerdir. Bu yüzden sınıf 9’da yer alırlar ve kendilerine ait özel bir etiketle işaretlenirler.

Yan tehlike etiketi ne zaman kullanılır?

Bir madde asıl sınıfının dışında ikinci bir tehlike de taşıyorsa yan tehlike etiketi eklenir. Örneğin hem alevlenir hem aşındırıcı bir sıvı iki ayrı etiketle işaretlenir.

Sınıflandırma hatası hangi sonuçlara yol açar?

Yanlış sınıf; hatalı ambalaj, etiket ve evrak kullanımına, denetimlerde idari yaptırımlara ve acil durumda yanlış müdahaleye yol açabilir. Uygulanacak yaptırımlar güncel mevzuattan teyit edilmelidir.

Ayrıca bakınız: Sınıf etiketlerinin araç üzerindeki kullanımı için turuncu plaka rehberi, küçük ambalajlı sevkiyatlarda uygulanan kolaylıklar için sınırlı miktar (LQ) istisnası yazısı incelenebilir.