Motorin UN numarası 1202, benzin UN numarası ise 1203’tür. Her iki akaryakıt da ADR’de sınıf 3 “alevlenir sıvılar” grubunda yer alır; ancak parlama noktaları farklı olduğu için ambalaj grubu, turuncu plakadaki tehlike tanımlama numarası ve bazı taşıma koşulları birbirinden ayrılır. Akaryakıt dağıtımı yapan, istasyon işleten, jeneratör ya da iş makinesi için yakıt taşıyan işletmelerin bu farkları doğru bilmesi, hem sahadaki güvenlik hem de denetim açısından önemlidir. Bu yazıda UN 1202 ve UN 1203’ü tüm yönleriyle karşılaştırıyor, akaryakıt taşımacılığında TMGD, TMFB ve SRC5 yükümlülüklerini ele alıyoruz.
Akaryakıt Sevkiyatında Ön Kontrol
Motorin ve benzin sevkiyatlarında evrak, plaka, araç donanımı ve sürücü belgelerini sevkiyattan önce birlikte gözden geçirelim.
UN 1202: Motorinin ADR’deki Tanımı
ADR’nin tehlikeli mallar listesinde UN 1202, “dizel yakıt veya gaz yağı veya hafif ısıtma yağı” olarak tanımlanır. Karayolu taşıtlarında kullanılan motorin bu numara altında taşınır. Madde sınıf 3 alevlenir sıvılar grubundadır ve piyasadaki motorin için uygulamada çoğunlukla III. ambalaj grubu, yani görece düşük tehlike düzeyi söz konusudur.
Motorinin parlama noktası benzine göre çok daha yüksektir; standart motorinde bu değer genellikle 55°C’nin üzerindedir. Bu özellik, maddenin oda sıcaklığında kolay tutuşmadığı anlamına gelir. Ancak yüksek sıcaklık, sızıntı ve buhar birikimi gibi durumlarda yangın riski devam eder. Bu yüzden motorin, mevzuatta “tehlikesiz” değil, düşük ambalaj grubundaki bir alevlenir sıvı olarak ele alınır.
UN 1203: Benzinin ADR’deki Tanımı
UN 1203, “motor benzini veya gazolin veya petrol” olarak tanımlanır. Benzin de sınıf 3’tedir ancak parlama noktası sıfırın çok altında olduğu için II. ambalaj grubunda yer alır. Bu, benzinin motorine göre çok daha kolay buharlaşıp tutuştuğu anlamına gelir.
Benzin buharı havadan ağırdır ve zemin seviyesinde, kanal ve çukurlarda birikebilir. Dolum ve boşaltma sırasında statik elektrik, sıcak yüzeyler ve kıvılcım kaynakları bu yüzden ciddi risk oluşturur. Topraklama, dolum hızı kontrolü ve buhar geri kazanımı gibi uygulamalar benzin elleçlemesinin temel güvenlik önlemleridir.
Motorin ve Benzin Karşılaştırması
İki ürünün temel taşıma bilgileri aşağıdaki tabloda yan yana verilmiştir. Değerler piyasadaki standart ürünler için genel bilgi niteliğindedir; sevkiyatta ürünün kendi güvenlik bilgi formu esas alınmalıdır.
| Özellik | Motorin | Benzin |
|---|---|---|
| UN numarası | UN 1202 | UN 1203 |
| ADR sınıfı | 3 (alevlenir sıvı) | 3 (alevlenir sıvı) |
| Ambalaj grubu | Çoğunlukla III | II |
| Tehlike tanımlama numarası | 30 | 33 |
| Turuncu plaka | Üstte 30, altta 1202 | Üstte 33, altta 1203 |
| Tehlike etiketi | Sınıf 3 alev etiketi | Sınıf 3 alev etiketi |
Tankerde ya da araçta görülen plaka değerleri aşağıdaki okuyucuya girilerek kontrol edilebilir; 30/1202 motorini, 33/1203 benzini gösterir.
Turuncu Plaka Okuyucu
Plakadaki üst (tehlike kodu) ve alt (UN numarası) değerleri girilerek anlamı görülür.
Tehlike Tanımlama Numarası: 30 ve 33 Ne Anlatır?
Turuncu plakanın üst yarısındaki tehlike tanımlama numarası, maddenin baskın tehlikesini acil müdahale ekiplerine anlatır. İlk rakamdaki 3, alevlenir sıvı tehlikesini gösterir. Motorinde görülen 30 kodu, parlama noktası görece yüksek alevlenir sıvıyı ifade eder.
Benzindeki 33 kodunda ise 3 rakamının tekrar etmesi, tehlikenin şiddetlendiğini gösterir ve maddenin kolay alevlenir bir sıvı olduğunu anlatır. Bir kaza anında itfaiye ekibinin plakadan ilk okuduğu bilgi budur; müdahale mesafesi, köpük kullanımı ve tahliye kararları bu koda göre şekillenir.
Turuncu Plaka Uygulaması
Akaryakıt tankerlerinde turuncu plaka hem aracın önünde ve arkasında hem de gerektiğinde tank bölmelerinin yanlarında bulunur. Tek ürün taşıyan tankerde plakanın üst kısmında tehlike tanımlama numarası, alt kısmında UN numarası yer alır. Çok bölmeli tankerlerde farklı ürün taşınıyorsa, her bölmenin yanında o bölmedeki ürüne ait numaralı plaka kullanılır.
Sahada sık görülen bir hata, bölmeler boşaltılıp yeniden farklı ürünle doldurulduğunda plakaların güncellenmemesidir. Motorin taşıyan bölmede benzin plakası ya da tersi, acil durumda yanlış müdahaleye yol açabilir. Temizlenmemiş boş tankların da son taşınan ürünün plakasını taşıması gerektiği unutulmamalıdır.
Bidon ve IBC ile Ambalajlı Yakıt Taşıma
Akaryakıt her zaman tankerle taşınmaz. Şantiyelere, jeneratör sahalarına, tarım işletmelerine ve tekne bakım alanlarına yakıt çoğu zaman bidon, varil veya IBC ile götürülür. Bu durumda da motorin un numarası ve benzin için UN 1203 ambalaj üzerinde işaretlenmeli, ambalajın UN onaylı olması ve sınıf 3 etiketinin bulunması gerekir.
Ambalajlı taşımalarda miktara bağlı bazı kolaylıklar gündeme gelebilir. Ancak bu kolaylıklar ürünün taşıma kategorisine göre farklı sınırlarla uygulanır; benzin, motorine göre daha düşük bir miktar eşiğine tabidir. Kolaylıktan yararlanılsa bile araçta söndürücü bulundurma ve evrak gibi bazı temel kurallar geçerliliğini korur. Hesaplamanın her sevkiyat için ayrı yapılması ve danışmanla doğrulanması önerilir.
Akaryakıt Taşımasında Temel Yükümlülükler
Motorin ve benzin taşımacılığı, ADR’nin tüm temel yükümlülüklerini içerir. Tankerle dökme taşıma, IBC veya bidonla ambalajlı taşıma ve şantiyelere yakıt ikmali gibi farklı senaryolarda uygulanacak kurallar değişse de kontrol edilmesi gereken ana başlıklar şunlardır:
- Sevk evrakında UN numarası, uygun sevkiyat adı, sınıf ve ambalaj grubunun doğru yazılması
- Araçta yazılı talimatların, yangın söndürücülerin ve gerekli donanımın bulunması
- Tanker taşımalarında araç uygunluk belgesi ve tank muayenelerinin güncel olması
- Sürücünün geçerli SRC5 belgesine sahip olması
- İşletmenin TMFB’sinin ve TMGD görevlendirmesinin güncel olması
- Yükleme ve boşaltma sırasında topraklama ve güvenlik prosedürlerinin uygulanması
Akaryakıt grubuna özgü diğer ayrıntılar akaryakıt tehlikeli madde grubu sayfamızda toplanmıştır.
TMGD Zorunluluğu ve Akaryakıt İşletmeleri
Motorin veya benzini gönderen, dolduran, taşıyan ya da boşaltan işletmeler, kural olarak bir Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı görevlendirmek durumundadır. Akaryakıt dağıtım şirketleri, tanker filosu işleten nakliye firmaları, depolama tesisleri ve kendi araçlarıyla yakıt taşıyan inşaat ve madencilik şirketleri bu kapsamda sıkça değerlendirilir. Akaryakıt istasyonlarında ise boşaltma faaliyetine bağlı yükümlülüklerin ayrıca incelenmesi gerekir.
Miktara bağlı muafiyetler bazı küçük ölçekli taşımalar için gündeme gelebilir; ancak muafiyet koşulları teknik ayrıntı içerir ve yanlış yorumlanmaya açıktır. Hangi faaliyetlerin danışman gerektirdiği TMGD bulundurma zorunluluğu olan firmalar yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Güncel eşikler Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı duyurularından teyit edilmelidir.
TMFB: Akaryakıt Faaliyetleri İçin Faaliyet Belgesi
Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi, tehlikeli madde faaliyeti yürüten işletmelerin Bakanlıktan aldığı yetki belgesidir. Akaryakıt taşıyan veya dolduran bir işletmenin belgesiz faaliyet göstermesi idari yaptırım riski doğurur. Başvuru dosyasının eksiksiz hazırlanması, faaliyet türlerinin doğru seçilmesi ve yenileme tarihlerinin takibi, sürecin en kritik adımlarıdır.
Akaryakıt sektöründe ayrıca petrol piyasası mevzuatından doğan lisans yükümlülükleri bulunur; bu lisanslar Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından verilir ve TMFB’nin yerini tutmaz. İki yükümlülüğün birbirine karıştırılması sık karşılaşılan bir durumdur. TMFB başvurusu ve yenileme süreçlerinde destek için TMFB danışmanlığı hizmetimiz incelenebilir.
TMFB ve TMGD İşlemleri Tek Elden
Akaryakıt taşıyan ve dolduran işletmeler için TMGD görevlendirme, TMFB başvuru ve yenileme işlemlerini birlikte planlıyoruz. İstanbul ve İzmir’de yerinde ön inceleme yapıyoruz.
SRC5 Belgesi ve Sürücü Eğitimi
Motorin veya benzin taşıyan araç sürücüsünün, tehlikeli madde taşımacılığına yönelik SRC5 belgesine sahip olması gerekir. Tankerle dökme taşıma yapan sürücüler için temel eğitime ek olarak tank taşımacılığına özgü uzmanlık eğitimi de aranır. Belgenin geçerlilik süresi dolmadan yenileme eğitiminin tamamlanması, filonun kesintisiz çalışması için önemlidir.
SRC5 yalnızca sürücüye yöneliktir; yükleme, boşaltma ve dolum yapan diğer personelin de görevlerine uygun ADR eğitimi alması ve bu eğitimlerin kayıt altına alınması gerekir. Personel eğitimleri danışmanın takip ettiği başlıca konulardan biridir.
Genel Uygulama ile Doğru Yöntem
Akaryakıt sektöründe yaygın uygulama, motorini “zaten zor yanan” bir ürün olarak görüp benzine göre daha gevşek kurallarla elleçlemektir. Oysa motorin de sınıf 3 alevlenir sıvıdır; plaka, evrak, araç donanımı ve sürücü belgesi yükümlülükleri motorin için de geçerlidir.
Doğru yöntem, iki ürünü farklı risk düzeylerinde ama aynı disiplinle yönetmektir. Her ürün için güncel güvenlik bilgi formu bulundurulur, çok bölmeli tankerlerde bölme bazında plaka kontrolü yapılır ve dolum noktalarında topraklama prosedürü yazılı hale getirilir. Periyodik saha ziyaretleriyle bu kontrollerin süreklilik kazanması sağlanır.
Sık Yapılan Hatalar
Akaryakıt taşımacılığıyla ilgili denetim ve saha ziyaretlerinde en sık rastlanan hatalar şunlardır:
- Motorin için UN 1202 yerine başka bir numara ya da yalnızca ticari ad yazılması
- Çok bölmeli tankerde bölme plakalarının yük değişiminden sonra güncellenmemesi
- Bidon veya IBC ile yakıt taşıyan araçlarda gerekli yazılı talimat ve söndürücülerin bulunmaması
- Sürücünün SRC5 belgesinin süresinin dolmuş olması
- EPDK lisansının TMFB yerine geçtiğinin düşünülmesi
Uzman Desteği
Akaryakıt taşımacılığında uygulanacak kurallar araç tipine, taşınan miktara ve faaliyet türüne göre değişir. Ekibimiz, Türkiye’de ADR üzerine hazırlanan ilk akademik tezin sahibi ve Bakanlık lisanslı TMGD olan Dr. Ümit Seçkin yönetiminde İstanbul Silivri merkez ofisi, Avcılar eğitim merkezi ve İzmir Kemalpaşa şubesiyle hizmet verir. ADR metninin güncel sürümü UNECE tarafından yayımlanır; ulusal uygulama ise Bakanlık düzenlemeleriyle takip edilmelidir.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Motorin un numarası ve benzin un numarası sabit olsa da taşıma koşulları ürünün özelliklerine ve sevkiyatın yapısına göre değişebilir; güncel mevzuat Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı duyurularından teyit edilmelidir.
Akaryakıt dağıtımı, istasyon ikmali ya da jeneratör yakıtı için düzenli olarak motorin veya benzin taşıyan ve depolayan işletmeler, muafiyet şartlarını karşılamıyorsa TMGD istihdam etmek ya da TMGD hizmeti almakla yükümlüdür. Akaryakıta özgü yükümlülükler akaryakıt tehlikeli madde grubu sayfasında, danışmanlık sürecinin işleyişi ise tehlikeli madde güvenlik danışmanlığı sayfamızda anlatılıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Motorin UN numarası kaçtır?
Motorin, ADR’de dizel yakıt olarak UN 1202 numarasıyla taşınır. Sınıf 3 alevlenir sıvılar grubundadır ve standart motorin için uygulamada çoğunlukla III. ambalaj grubu söz konusudur.
Benzin UN numarası kaçtır?
Benzin UN 1203 numarasıyla taşınır. Sınıf 3 alevlenir sıvılar grubunda ve II. ambalaj grubunda yer alır.
Motorin tankerinin turuncu plakasında ne yazar?
Motorin taşıyan tankerin turuncu plakasında üstte tehlike tanımlama numarası olarak 30, altta UN numarası olarak 1202 yazar.
Benzin tankerinde neden 33 yazar?
33 kodu, kolay alevlenir sıvıyı ifade eder. Benzinin parlama noktası çok düşük olduğu için tehlike rakamı iki kez yazılarak şiddetli alevlenme tehlikesi belirtilir.
Motorin tehlikeli madde sayılır mı?
Evet. Motorin, parlama noktası benzine göre yüksek olsa da ADR kapsamında sınıf 3 alevlenir sıvıdır ve taşımasında plaka, evrak, araç donanımı ve sürücü belgesi yükümlülükleri uygulanır.
Akaryakıt taşıyan sürücüde hangi belge aranır?
Sürücünün tehlikeli madde taşımacılığına yönelik SRC5 belgesine sahip olması gerekir. Tankerle dökme taşımada ayrıca tank taşımacılığına özgü uzmanlık eğitimi aranır.
EPDK lisansı olan firmanın TMFB alması gerekir mi?
EPDK lisansı petrol piyasası faaliyetlerine ilişkindir ve TMFB yerine geçmez. Tehlikeli madde faaliyeti yürüten işletmelerin TMFB yükümlülüğü ayrıca değerlendirilmelidir.
Motorin taşıyan firma TMGD bulundurmak zorunda mı?
Motorini gönderen, dolduran, taşıyan veya boşaltan işletmeler kural olarak TMGD görevlendirmek durumundadır. Miktara bağlı muafiyetler bulunabileceğinden güncel koşullar Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı duyurularından teyit edilmelidir.
Akaryakıt Operasyonu İçin Uyum Görüşmesi
Bilgi almak isteyen, mevcut düzenini kontrol ettirmek isteyen ya da hemen danışman görevlendirmek isteyen akaryakıt işletmeleri için kısa bir ön görüşme planlayabiliriz.
İlgili rehber: UN numarasının genel mantığı, sorgulama yöntemi ve Tablo A ilişkisi için UN numarası nedir rehberi incelenebilir.