UN numarası nedir sorusu, tehlikeli madde sevkiyatıyla ilk kez ilgilenen hemen herkesin karşılaştığı başlangıç noktasıdır. UN numarası, Birleşmiş Milletler sisteminde bir tehlikeli maddeye ya da madde grubuna verilen dört haneli tanımlama numarasıdır ve taşıma sırasında o maddenin kimliği gibi çalışır. Sevk evrakından ambalaj etiketine, turuncu plakadan acil müdahale talimatına kadar pek çok uygulama bu numara üzerinden kurulur. Bu rehberde UN kodunun anlamını, nasıl bulunduğunu, sık karşılaşılan örnekleri ve yanlış numara kullanımının doğurduğu sorunları sade bir dille anlatıyoruz.
UN Numarasını Birlikte Doğrulayalım
Güvenlik bilgi formu ile ürün bilgisini paylaşmak yeterli; sınıflandırmayı ve doğru UN numarasını lisanslı danışman kontrolüyle birlikte teyit edelim.
UN Numarası Nedir?
UN numarası, “United Nations Number” ifadesinin kısaltmasıdır ve başına “UN” harfleri eklenmiş dört rakamdan oluşur: UN 1203 veya UN 3480 gibi. Numaraları Birleşmiş Milletler bünyesindeki Tehlikeli Malların Taşınması Uzmanlar Alt Komitesi belirler ve “Model Düzenlemeler” adı verilen tavsiye metninde yayımlar. Bu metin, karayolu için ADR, deniz için IMDG Kod, hava için IATA-DGR ve demiryolu için RID kurallarının ortak temelini oluşturur.
Numaranın asıl işlevi, bir maddeyi dil ve ülke fark etmeksizin tek bir kodla tanımlamaktır. Türkiye’den Almanya’ya giden bir tankerdeki sürücü, İtalya’daki bir itfaiye ekibi ve Rotterdam’daki bir liman görevlisi aynı numarayı gördüğünde aynı maddeden söz edildiğini anlar. ADR’nin güncel metni ve Model Düzenlemeler UNECE tehlikeli mallar sayfasında yayımlanır.
UN Kodu Ne İşe Yarar?
Tehlikeli madde UN numarası, taşıma sürecinin birçok aşamasında karar vermeyi sağlayan anahtar bilgidir. Numara belirlendiği anda ADR’de o maddeye ait satır açılır ve uygulanacak kuralların büyük bölümü oradan okunur. UN kodunun kullanıldığı başlıca alanlar şunlardır:
- Sevk evrakında maddenin tanımlanması (UN numarası, uygun sevkiyat adı, sınıf, ambalaj grubu)
- Ambalaj ve kap üzerindeki işaretleme
- Tanker ve konteynerlerde turuncu plakanın alt yarısı
- Birlikte yükleme yasaklarının kontrolü
- Acil müdahale ekiplerinin maddeyi hızla tanıması
- Sınırlı miktar ve muafiyet hesaplamalarının yapılması
Uygun Sevkiyat Adı ve Genel Girişler (N.O.S.)
Her UN numarasının karşılığında bir “uygun sevkiyat adı” bulunur. Bazı numaralar tek bir maddeyi tanımlar; UN 1005 susuz amonyak gibi. Bazıları ise bir ürün ailesini kapsar; UN 1950 aerosoller ya da UN 1266 parfümeri ürünleri bu türdendir. Listede adı geçmeyen karışımlar için “başka şekilde belirtilmemiş” anlamına gelen N.O.S. girişleri kullanılır.
N.O.S. girişlerinde seçim, maddenin tehlike özelliklerine göre yapılır ve uygun sevkiyat adının yanına teknik ad eklenmesi gerekebilir. Yanlış N.O.S. girişi seçmek, ambalaj grubunun ve etiketlerin de yanlış belirlenmesine yol açar. Bu yüzden karışım ürünlerde sınıflandırmanın bir uzman tarafından doğrulanması önerilir.
ADR Tablo A: UN Numarasının Kaynağı
ADR’nin 3.2. bölümündeki Tablo A, tehlikeli malların listesidir ve UN numarası sırasına göre düzenlenmiştir. Tabloda her satır bir UN numarasına karşılık gelir; sütunlar ise o madde için geçerli kuralları gösterir. Tablo A’da bir numaraya bakıldığında şu bilgiler bir arada görülür:
- UN numarası ve maddenin adı ile tanımı
- Sınıf ve sınıflandırma kodu
- Ambalaj grubu (I, II veya III)
- Kullanılacak tehlike etiketleri
- Özel hükümler, sınırlı ve istisnai miktar değerleri
- Ambalaj ve tank talimatları
- Taşıma kategorisi ve tünel kısıtlama kodu
- Tehlike tanımlama numarası (Kemler kodu)
Tablo A okunurken aynı UN numarasının farklı ambalaj gruplarıyla birden fazla satırda yer alabileceği unutulmamalıdır. Hangi satırın geçerli olduğu, maddenin parlama noktası veya zehirlilik düzeyi gibi özelliklerine göre belirlenir.
UN Numarası Nasıl Bulunur ve Sorgulanır?
Bir ürünün UN numarasını bulmanın en güvenilir yolu, üreticinin hazırladığı güvenlik bilgi formudur (GBF ya da SDS). Formun 14. bölümü “Taşımacılık Bilgileri” başlığını taşır ve burada UN numarası, uygun sevkiyat adı, taşımacılık tehlike sınıfı, ambalaj grubu ve çevresel tehlikeler yer alır.
Adım adım sorgulama
Pratik bir UN numarası sorgulama akışı şöyle ilerler: önce ürünün güncel güvenlik bilgi formu temin edilir ve 14. bölüm okunur. Ardından bulunan numara ADR Tablo A’daki satırla karşılaştırılır; sınıf, ambalaj grubu ve etiketlerin tutarlı olup olmadığına bakılır. Formda taşımacılık bilgisi boş bırakılmışsa ya da “tehlikeli değildir” yazıyorsa, bu durum da doğrulanmalıdır; çünkü eski veya eksik formlar sahada sık karşılaşılan bir sorundur.
Online veritabanları ve mobil uygulamalar hızlı fikir verir ancak resmi kaynak yerine geçmez. Son karar, geçerli ADR metni ve ürünün gerçek bileşimi esas alınarak verilmelidir. Türkiye’deki uygulamaya ilişkin güncel düzenlemeler Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı duyurularından takip edilmelidir.
Sık Karşılaşılan UN Numarası Örnekleri
Aşağıdaki tablo, sahada en çok sorulan maddelerden bazılarını göstermektedir. Ambalaj grubu ve alt ayrıntılar ürünün özelliklerine göre değişebileceği için tablo bilgi amaçlıdır; sevkiyat öncesinde ürünün kendi güvenlik bilgi formu esas alınmalıdır.
| UN numarası | Madde | ADR sınıfı |
|---|---|---|
| UN 1202 | Dizel yakıt / motorin | 3 |
| UN 1203 | Benzin | 3 |
| UN 1170 | Etanol (etil alkol) | 3 |
| UN 1266 | Parfümeri ürünleri | 3 |
| UN 1950 | Aerosoller | 2 |
| UN 1005 | Amonyak, susuz | 2 |
| UN 1830 | Sülfürik asit | 8 |
| UN 1791 | Hipoklorit çözeltisi | 8 |
| UN 3480 | Lityum iyon piller | 9 |
| UN 3481 | Ekipmana monte veya ekipmanla paketlenmiş lityum iyon piller | 9 |
Akaryakıt ürünlerinde uygulanan kurallar akaryakıt tehlikeli madde grubu sayfamızda, deodorant, sprey ve kolonya gibi ürünlerdeki durum ise parfüm, aerosol ve kozmetik sayfasında anlatılmaktadır. Lityum pillerde UN 3480 ile UN 3481 arasındaki farkın kargo ve paketleme tarafına etkisi ise lityum pil kargo rehberimizde ayrıntılı olarak ele alınmıştır.
Turuncu Plaka ve Tehlike Tanımlama Numarası
Tanker, dökme yük taşıyan araç ve konteynerlerde kullanılan turuncu plaka iki bölümlüdür. Alt yarıda maddenin UN numarası, üst yarıda ise tehlike tanımlama numarası yer alır. Tehlike tanımlama numarası, halk arasında Kemler kodu olarak bilinir ve maddenin baskın tehlikesini rakamlarla anlatır.
İlk rakam birincil tehlikeyi gösterir: 2 gaz, 3 alevlenir sıvı, 4 alevlenir katı, 5 oksitleyici, 6 zehirlilik, 8 aşındırıcılık anlamına gelir. Rakamın iki kez yazılması tehlikenin şiddetlendiğini belirtir; örneğin 33 kolay alevlenir sıvıyı ifade eder. Numaranın başındaki “X” harfi, maddenin suyla tehlikeli şekilde tepkimeye girdiğini ve suyla müdahale edilmemesi gerektiğini gösterir.
Bu iki numara birlikte okunduğunda acil müdahale ekibi hem maddenin kimliğini hem de karakterini öğrenir. Örneğin motorin taşıyan bir tankerde üstte 30, altta 1202; benzin taşıyan bir tankerde ise üstte 33, altta 1203 yazar.
Etiket, Plaka ve Evrak Kontrolü
Sevkiyattan önce UN numarası, etiket, turuncu plaka ve sevk evrakının birbiriyle uyumunu kontrol ediyoruz. Kısa bir ön görüşme için yazmak ya da aramak yeterli.
UN Numarası ile CAS ve EC Numarası Arasındaki Fark
Güvenlik bilgi formlarında UN numarasının yanında CAS ve EC numaraları da görülür ve bunlar sıkça birbirine karıştırılır. CAS numarası bir kimyasal maddenin moleküler kimliğini tanımlar; EC numarası ise Avrupa Birliği kimyasal envanterindeki kaydı gösterir. UN numarası ise taşımacılığa özgüdür ve maddenin taşıma sırasındaki tehlikesine göre verilir.
Taşıma öncesinde bir ürünün tehlikeli olup olmadığını anlamak için CAS numarasıyla arama yapmak başlangıç için faydalı olabilir; ancak nihai karar her zaman taşımacılık sınıflandırmasına göre verilir. Bu farkın pratik sonucu şudur: aynı CAS numarasına sahip bir madde, konsantrasyonuna veya karışım içindeki oranına göre farklı UN numaralarıyla ya da hiç UN numarası almadan taşınabilir. Tersine, birbirinden çok farklı kimyasallar aynı N.O.S. UN numarası altında sevk edilebilir.
Genel Uygulama ile Doğru Yöntem Arasındaki Fark
Sahada yaygın uygulama, tedarikçiden gelen formdaki numarayı sorgulamadan sevk evrakına aktarmaktır. Bu yöntem çoğu zaman sorun çıkarmaz; ancak form eskiyse, ürünün formülü değişmişse ya da ürün farklı ambalajla yeniden paketleniyorsa hataya açıktır.
Doğru yöntem, her yeni üründe ve her formül değişikliğinde sınıflandırmanın yeniden doğrulanmasıdır. Güvenlik danışmanı bu kontrolde formu Tablo A ile karşılaştırır, ambalaj grubunu teyit eder ve etiket ile evrakın tutarlılığını kontrol eder. İşletmede görevli TMGD hizmeti kapsamında bu doğrulama rutin bir adım olarak yürütülür.
UN Numarası Belirlemede Sık Yapılan Hatalar
Denetimlerde ve saha ziyaretlerinde en çok görülen UN numarası hataları birkaç başlıkta toplanabilir:
- Eski güvenlik bilgi formu kullanmak: Formülü değişen üründe eski numara kalabilir. Tedarikçiden güncel form istenmelidir.
- Ambalaj grubunu atlamak: Aynı UN numarası farklı ambalaj gruplarında yer alabilir; yanlış grup yanlış ambalaj seçimine yol açar.
- N.O.S. girişinde teknik adı yazmamak: Gerekli olduğu hâlde teknik adın evrakta yer almaması eksik bildirim sayılır.
- Karışımı tek bileşene göre sınıflandırmak: Karışımların tüm tehlike özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.
- Plaka ile evrakın uyuşmaması: Turuncu plakadaki numara ile sevk evrakındaki numara aynı olmalıdır.
Uzman Görüşü ve Güncel Mevzuat Takibi
ADR metni iki yılda bir güncellenir ve bu güncellemelerde yeni UN numaraları eklenebilir, bazı özel hükümler değişebilir. Güncel sürümün takip edilmesi, doğru sınıflandırmanın ön koşuludur. Ekibimizin ADR konusundaki birikimi, Türkiye’de ADR üzerine hazırlanan ilk akademik tezin sahibi olan Bakanlık lisanslı TMGD Dr. Ümit Seçkin tarafından yönlendirilir.
UN numarası nedir sorusunun cevabını bilmek başlangıçtır; asıl iş, bu bilginin ambalaj, etiket, evrak ve personel eğitimine doğru şekilde yansıtılmasıdır. Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut bir sevkiyatta uygulanacak kurallar ürünün gerçek bileşimine ve taşıma koşullarına göre değişir; güncel mevzuat Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı duyurularından teyit edilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
UN numarası nedir, kim tarafından verilir?
UN numarası, tehlikeli bir maddeye veya madde grubuna verilen dört haneli tanımlama numarasıdır. Numaralar Birleşmiş Milletler Tehlikeli Malların Taşınması Uzmanlar Alt Komitesi tarafından belirlenir ve Model Düzenlemeler ile ADR gibi kurallarda yayımlanır.
Bir ürünün UN numarası nereden öğrenilir?
En güvenilir kaynak, ürünün güncel güvenlik bilgi formunun 14. bölümüdür. Bulunan numara ADR Tablo A ile karşılaştırılarak sınıf, ambalaj grubu ve etiket bilgilerinin tutarlılığı kontrol edilmelidir.
Her kimyasalın UN numarası var mı?
Hayır. UN numarası yalnızca taşıma mevzuatına göre tehlikeli sayılan maddelere verilir. Güvenlik bilgi formunda taşımacılık açısından tehlikeli olmadığı belirtilen ürünlerin UN numarası bulunmaz.
Motorin ve benzinin UN numarası kaçtır?
Motorin (dizel yakıt) UN 1202, benzin ise UN 1203 numarasıyla taşınır. Her ikisi de ADR sınıf 3 alevlenir sıvılar grubundadır.
Turuncu plakadaki rakamlar ne anlama gelir?
Turuncu plakanın alt yarısında maddenin UN numarası, üst yarısında ise tehlike tanımlama numarası bulunur. Tehlike tanımlama numarası maddenin baskın tehlikesini rakamlarla gösterir.
UN numarası ile CAS numarası aynı şey mi?
Hayır. CAS numarası maddenin kimyasal kimliğini, UN numarası ise taşıma sırasındaki tehlike tanımını gösterir. Aynı CAS numarasına sahip bir madde, konsantrasyonuna göre farklı UN numaralarıyla taşınabilir.
Lityum pillerin UN numarası nedir?
Tek başına gönderilen lityum iyon piller UN 3480, ekipmana monte edilmiş veya ekipmanla birlikte paketlenmiş lityum iyon piller UN 3481 numarasıyla taşınır. Lityum metal piller için ise UN 3090 ve UN 3091 kullanılır.
Yanlış UN numarası kullanılırsa ne olur?
Yanlış numara; hatalı ambalaj, etiket ve plaka kullanımına, denetimlerde idari yaptırımlara ve acil durumda yanlış müdahaleye yol açabilir. Her yeni üründe sınıflandırmanın doğrulanması bu riski azaltır.
Ürün Listesi İçin Toplu Sınıflandırma
Konuyu yeni öğrenenler bu rehberle temel çerçeveyi kurabilir. Birden fazla ürünü olan ve emin olmak isteyen işletmeler için ürün listesi üzerinden UN numarası, sınıf ve ambalaj grubu doğrulaması yapıyoruz; İstanbul ve İzmir’de yerinde destek veriyoruz.
İlgili rehber: Akaryakıt sevkiyatlarındaki UN numaralarını ayrıntılı incelemek için motorin ve benzin UN numarası rehberi hazırlanmıştır.
Ayrıca bakınız: Araç üzerindeki UN numarasının nasıl okunduğu turuncu plaka ve ADR tehlike etiketleri rehberinde ayrıntılı anlatılmaktadır.